Một cách lý giải về tập tục cắt bỏ cúc áo của người chết

18 Thanh Niên
Tập tục cắt bỏ cúc (nút) áo của người chết trong nghi thức khâm liệm đã có lâu đời ở nước ta, có nhiều câu hỏi xoay quanh tục lệ tại sao chết phải cắt bỏ cúc áo.
Nam Phương hoàng hậu mặc áo nhật bình với chiếc cúc hình hoa /// NGUỒN: BAVH Nam Phương hoàng hậu mặc áo nhật bình với chiếc cúc hình hoa - NGUỒN: BAVH
Nam Phương hoàng hậu mặc áo nhật bình với chiếc cúc hình hoa
NGUỒN: BAVH
Mỗi người đưa ra lý giải cùng với quan điểm của mình như: Trước đây cúc áo được làm bằng đồng và nhôm hoặc kẽm nên không bị phân hủy và rồi sẽ dính vào phần hài cốt, vì thế tục cắt bỏ cúc áo được sinh ra từ đây. Cũng có lý giải khác là, nhân dân ta có quan niệm cúc áo là đại diện cho năm đức tính quý của con người là nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Sau khi chết đi, để lại cúc áo cũng là để lại năm đức tính tốt này cho con cháu thừa hưởng và phát huy. Một quan điểm nữa lại cho rằng cúc áo là đại diện cho của cải vật chất chốn trần gian, người chết không thể mang đi, cắt bỏ cúc áo cũng là mong muốn cho người chết ra đi được thanh thản...
Ở bài này lý giải của tôi được dựa trên cơ sở những phát hiện thú vị về hoa cúc, như ở các bài đã đăng trên Báo Thanh Niên Bảo vật quốc gia bằng vàng hình sen hay cúc? của Vũ Kim Lộc và Trần Đức Anh Sơn (đăng ngày 11.4.2021), và bài Hoa cúc với vương triều Nguyễn của Vũ Kim Lộc (đăng ngày 2.5.2021). Nhận thấy cũng cần phải nhắc lại những phát hiện trong hai bài nêu trên bao gồm các vấn đề như: Các vua triều Nguyễn đã sử dụng hình ảnh và biểu tượng của loại hoa này cho nhiều vấn đề trọng đại. Điển hình là vua Minh Mạng đã chọn các chữ có bộ 日 (nhật: mặt trời = hoa cúc) làm “tự danh” truyền đời cho các vua về sau khi lên nối ngôi. Rồi trên nhiều món đồ sứ, đồ pháp lam của triều Nguyễn, ngoài việc viết chữ 日 làm hiệu đề, còn sử dụng hình tượng hoa cúc như là vương huy của vương triều Nguyễn. Tiếp đến, hoa cúc còn bao phủ lên toàn bộ hệ thống mũ miện và cả về tiền thưởng cùng với vương huy của triều Nguyễn nữa, và với các bằng chứng này các tác giả đã đưa ra kết luận: Từ đây đã mở ra hướng tiếp cận mới, cách nhìn mới về nhiều vấn đề của nhà Nguyễn và kể cả các triều đại trước.
Một cách lý giải về tập tục cắt bỏ cúc áo của người chết1

Cúc áo nhật bình

NGUỒN: BẢO TÀNG CỔ VẬT CUNG ĐÌNH HUẾ

Mối liên hệ giữa hoa cúc và cúc áo

Tiếp nối các phát hiện nêu trên, nhưng ở một hướng tiếp cận mới đó là hoa cúc và cúc áo có liên quan gì với nhau hay không.
Cúc: Theo Từ điển tiếng Việt, là loài hoa cúc, nhưng ở nghĩa khác lại là cúc áo. Về vấn đề này rất có thể có sự liên quan với nhau bởi hoa cúc có nhiều loại, như đại đóa, bất tử, vạn thọ, đồng tiền và còn có loại cúc nút áo.
Về loại cúc nút áo, đặc điểm của hoa cũng có kích thước tương tự như những chiếc cúc áo. Ý nghĩa của loại hoa này thì có ý kiến cho là tượng trưng cho sự cát tường và thịnh vượng nên được xem là loại hoa quốc dân, người người, nhà nhà đều biết. Nhìn chung là cũng không nằm ngoài ý nghĩa chung của hoa cúc như chúng ta đã biết đó là khát vọng về sự viên mãn, trường tồn, và là biểu tượng của mặt trời.
Còn về cúc áo, là thuộc dạng trang sức, tùy từng kiểu áo mà cúc có kiểu dáng, kích thước khác nhau, tùy từng địa vị mà cúc có chất liệu cùng hoa văn trang trí cũng khác nhau, những người nghèo thì chất liệu của cúc áo cũng bình thường và không có hoa văn trang trí. Nhưng bất kể là như thế nào, cúc áo vẫn luôn là điểm nhấn để tăng vẻ đẹp và sang trọng cho người mặc, nhất là được làm bằng chất liệu vàng, ngọc, mã não. Nhìn chung là người mặc áo được thỏa mãn với địa vị của mình trong xã hội. Minh chứng cho vấn đề này là tại Bảo tàng Cổ vật cung đình Huế đang lưu giữ một chiếc cúc áo bằng vàng, có đồ án trang trí hoa cúc ở giữa, 2 chim phượng chầu hai bên và đây là cúc được sử dụng cho áo nhật bình của hậu phi triều Nguyễn. Bằng chứng tiếp theo là trong một bức ảnh Nam Phương hoàng hậu đang mặc áo nhật bình với chiếc cúc hình hoa, có lẽ được làm bằng ngọc nên chi tiết của hoa khi chụp ảnh không được rõ và chỉ thấy tầng tầng lớp lớp của các cánh hoa, và có lẽ cũng là hoa cúc.
Như vậy, phải chăng cúc áo có nguồn gốc từ ý nghĩa của loại hoa này, cúc hoa và cúc áo chỉ là để phân biệt bởi chúng đều là một. Nếu đúng như vậy thì đây có lẽ là lời giải hợp lý cho tập tục cắt bỏ cúc áo của người chết, bởi cúc áo (hoa cúc) tượng trưng cho khát vọng của người trần với nhiều vấn đề trong cuộc sống và còn là biểu tượng của mặt trời. Việc cắt bỏ cúc áo không chôn theo đó là một hình thức giải thoát cho người chết không còn vướng bụi trần, hơn nữa mặt trời thuộc dương không thể xuống âm được. Lý do không còn ai hiểu ngọn ngành về tập tục này bởi đã trải qua rất nhiều đời, nên không còn ai biết về ý nghĩa của những chiếc cúc áo. Có lẽ vì vậy mà ngày nay vô hình trung đâu có ai biết rằng những chiếc cúc trên áo quần của chúng ta chính là những bông hoa cúc, thậm chí một số người còn vô tình thốt ra câu nói “khi chết cúc áo còn bị lấy lại”.

Bình luận

User
Gửi bình luận
Nguyễn Tấn Nghĩa

Nguyễn Tấn Nghĩa

Sau khi đọc nội dung thì thấy có lẽ tác giả bị ngộ nhận thì phải! thứ nhất chữ cúc không chỉ có nghĩa là hoa cúc hay cúc áo, mà chữ cúc trong chín chữ cù lao còn có nghĩa là ẵm bồng, nâng niu, hay cúc cung tận tụy...thứ hai: hoa cúc chắc chắn có trước cúc áo, nhưng cái tên hoa cúc nút áo chắc chắn là có sau khi có nút áo, bởi người phát hiện ra nó có hình giống nút áo nên gọi là cúc nút áo...thứ ba các chiếc cúc (nút) áo, bằng đồng, thau, vàng hay nhựa nói chung là chỉ có sau này, còn xưa thì hầu hết người châu Á chứ không riêng người Việt mặc áo hoặc buộc dây hoặc khuy vải, nút vải... thứ tư: nếu cho rằng sợ cúc áo bằng kim loại dính vào xương cốt thì càng thiếu cơ sở, bởi tập tục người xưa khi chết hay cho người chết ngậm vàng ( kim loại) và vòng vàng có thể được đeo theo đối với gia đình giàu có, họ có sợ lẫn vào xương cốt đâu...ở đây còn nhiều yếu tố cần nghiên cứu thêm, nhất là yếu tố tín ngưỡng, tâm linh, đôi khi là mê tín ví dụ: ngày xưa các cụ hay dạy con cháu khi đi đêm qua các khu nhiều mồ mã cần nắm chặc ngón tay cái vào bên trong các ngón tay còn lại, bởi cho rằng ma hay giấu người và dẫn đi bằng ngón tay cái, hay khi cúng người chết thì luôn có ba chén cơm, riêng chén người chết thì cúng nguyên đôi đũa, hai chén 2 bên thì mỗi chén chỉ để 1 chiếc đũa vì sợ người thân (ma mới) ăn không lại với ma cũ... tóm lại xin tác giả hãy nghiên cứu thêm trước khi kết luận một vấn đề!
Hồng Nhung Thập Thất

Hồng Nhung Thập Thất

Bạn phân tích nghe rất có lý, am hiểu... mình thích cách am hiểu kiến thức xã hội của bạn!
Phương Hằng lão phật gia

Phương Hằng lão phật gia

Tôi đồng ý với quan điểm phân tích của bạn, với hướng lý giải theo dị đoan, có phần hợp lý vì tôi cũng có lần nghe kể rằng người chết là ma mới nếu mặc áo có nút, kể cả áo liệm theo cũng sẽ bị ma cũ giành lấy, ma mới ko có áo mặc nên cắt nút là như thế, bởi dân gian có câu “ ma cũ hiếp ma mới” là vậy!
3 phản hồi
Son Dong Vo

Son Dong Vo

Tác giả nên xem lại, chữ cúc trong nút áo với cúc trong hoa cúc tiếng Hán và Hán nôm hai bộ chữ này hoàn toàn khác nhau.
Vietroad

Vietroad

Đại đóa, bất tử, vạn thọ, đồng tiền thì có nghe nhưng chưa nghe cúc nút áo bao giờ.
Thứ hai, cúc có nghĩa là cúc áo chỉ là từ địa phương, cụ thể là miền Bắc, còn miền Nam gọi là nút.
Khi đưa ra lý giải cần căn cứ vào tư liệu chính xác, không ai đi lấy hình ảnh "không được rõ" rồ tự suy đoán là hoa cúc để làm tư liệu.
Thứ tư, nếu hoa cúc là "biểu tượng của mặt trời", "thuộc dương" thì phải dùng trang trí cho vua chứ sao lại trang trí cho quý phi (vốn là phái nữ thuộc âm). Lấy biểu tượng mặt trời đặt lên áo quý phi rồi thì vua lấy biểu tượng gì?
minhchanh57

minhchanh57

Không hiểu tác giả (VKL) giải thích thế nào với từ nút (áo) ?
Hoàng Bion Nguyễn

Hoàng Bion Nguyễn

Ở quê mình thì gọi cúc áo là khuy áo - vậy theo giải thích của tác giả chẳng lẽ còn có hoa "cúc khuy"...!?
Lê Minh VN

Lê Minh VN

Tên cổ chính là "cút áo" mà ngày nay nhiều bà mẹ quê lớn tuổi ở Bắc bộ và Bắc Trung bộ vẫn còn dùng. Từ "nút áo" là từ hiện đại qua thời gian nói cho nó thuận miệng, dễ nghe dễ hình dung. Từ " nút áo" hay được dùng ở Nam Trung bộ đổ vào đến miền Tây và người đô thị thường hay dùng. Ngày xưa, cúc áo thường được xem là vật trang trí nên được làm rất cầu kì bằng các vật liệu quý như đồng, vàng, bạc, ngà voi, đá quý, ngọc... và có dáng như nụ hoa cúc vì nó sẽ mắc vào khoen áo chắc hơn các hình dáng khác. Người bình dân chỉ làm cúc áo bằng sợi vải thắt lại hoặc bằng các nguyên liệu dễ tìm như vỏ ốc, tre gỗ... nhưng để tăng tính thẩm mỹ họ vẫn cầu kỳ khắc thành hoa trang trí.
Nói chung, cúc áo hay nút áo đều đúng tuỳ theo thời đại nhưng cách giải thích của tác giả rất hợp lý và có ý nghĩa.
Xem thêm bình luận

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm

Bộ trưởng Tài chánh Pháp Sadi Carnot (về sau làm Tổng thống) /// DELPHIPAGES.LIVE

Kho báu triều Nguyễn ở kinh đô Paris

Tháng 7.1886, phân nửa kho báu triều Nguyễn được chuyển từ Huế vào Sài Gòn, rồi từ đây được đưa xuống tàu đi Marseille và chuyển tới Paris (Pháp).