Nếu phải chọn một doanh nhân để nhìn lại hành trình kinh tế tư nhân Việt Nam trong hơn ba thập niên qua, Chủ tịch Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai (HAGL) Đoàn Nguyên Đức là một trong những cái tên đầu tiên tôi nghĩ đến.

Bởi hành trình của ông và HAGL không chỉ là câu chuyện của một cá nhân hay một doanh nghiệp. Nó phản chiếu khá đầy đủ và sinh động những bước thăng trầm của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam: Từ những ngày đầu được mở đường sau Đổi mới, đến thời kỳ tăng trưởng nóng; Từ cuộc chơi vốn và tài sản, tới những cú sốc khủng hoảng; quá trình tái cấu trúc và hôm nay là một cuộc chơi mới dựa trên nông nghiệp, công nghệ, quy mô và chuỗi giá trị toàn cầu.

Bầu Đức không chỉ đi qua các chu kỳ của nền kinh tế. Ông bước vào đúng những chu kỳ ấy, đặt cược, thắng lớn, trả giá đắt rồi lại tự mình mở ra một chu kỳ mới.

Dù hành trình có không ít thăng trầm, thậm chí thị phi, bầu Đức vẫn là một trong những biểu tượng của lớp doanh nhân Việt Nam trưởng thành từ Đổi mới: dám nghĩ lớn, dám hành động, dám chịu trách nhiệm và đủ bản lĩnh vượt qua phong ba, bão táp để tiếp tục giong buồm ra khơi.

Nói đến giấc mộng lớn của bầu Đức không thể không nhắc tới bối cảnh ra đời của HAGL vào những năm đầu thập niên 90.

Đó là thời kỳ kinh tế tư nhân Việt Nam bắt đầu có không gian phát triển rộng mở sau Đổi mới 1986. Hiến pháp năm 1992 chính thức ghi nhận nền kinh tế nhiều thành phần. Tiếp đó, hội nhập quốc tế được đẩy nhanh với việc Việt Nam bình thường hóa quan hệ với Mỹ, gia nhập ASEAN năm 1995 và ký Hiệp định Thương mại Việt Nam - Mỹ năm 2000.

Không gian pháp lý ngày càng cởi mở cùng quá trình hội nhập tạo bệ phóng cho một thế hệ doanh nghiệp tư nhân phát triển mạnh mẽ, lấp đầy những khoảng trống của thị trường. Từ những cơ sở sản xuất nhỏ, những dòng vốn tích lũy đầu tiên, nhiều doanh nghiệp từng bước phát triển, thành những tập đoàn kinh tế lớn như Thaco, Hòa Phát, Masan, Biti’s…

Trong bầu không khí đầy hứng khởi ấy, năm 1992, từ một xưởng gỗ nhỏ ở Gia Lai, bầu Đức nhen nhóm khát vọng xây dựng một doanh nghiệp lớn ngay giữa phố núi xa xôi. Tại lễ tri ân người lao động đầu năm 2026, ông từng nói: "Tại Gia Lai có công ty lớn nhất Việt Nam, chắc hẳn các bạn cũng tự hào?". Câu hỏi chở đầy hoài bão đó dẫn ông từ xưởng gỗ ban đầu chuyên sản xuất hàng xuất khẩu, HAGL lần lượt bước vào bất động sản, thủy điện, du lịch… rồi trở thành một trong những doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên đầu tư ra nước ngoài với những dự án quy mô lớn tại Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar…

Khoảng một thập niên sau ngày khởi nghiệp, bầu Đức bước vào bóng đá. Việc đầu tư vào CLB Hoàng Anh Gia Lai, đặc biệt là quyết định chiêu mộ danh thủ Kiatisuk của Thái Lan, ông đã tạo nên một chiến dịch marketing lịch sử. Đưa thương hiệu HAGL từ một doanh nghiệp nơi phố núi xa xôi nhanh chóng nổi tiếng toàn quốc và cả khu vực Đông Nam Á chỉ sau một đêm.

Những năm sau đó là khoảng thời gian rực rỡ của HAGL với việc cho ra đời hàng loạt dự án cao ốc và trở thành nhà phát triển bất động sản số 1 Việt Nam. Năm 2008, HAGL lên sàn, 3 năm sau bầu Đức trở thành người giàu nhất trên sản chứng khoán…

Nhìn lại, có thể thấy Đổi mới không chỉ thay đổi cơ chế kinh tế mà còn tạo ra một tâm thế mới: tâm thế của những doanh nhân không muốn chỉ làm ăn, tích lũy mà muốn xây dựng những doanh nghiệp lớn, những thương hiệu lớn. Bầu Đức là hiện thân rõ nét của tâm thế ấy. Ông không chọn đi từng bước nhỏ. Ông đánh lớn, mở rộng nhanh, bước vào những lĩnh vực mới một cách dứt khoát và quyết liệt.

Nhưng tăng trưởng bằng quy mô cũng có giới hạn của nó.

Và bầu Đức đã phải trả giá cho điều đó.

Có một điều khá đặc biệt trong hành trình của bầu Đức: Ông sớm nhận ra những rủi ro của thị trường bất động sản và chủ động rút lui khi vẫn đang ở trên đỉnh cao. Năm 2007, ông bán toàn bộ dự án tại TP.HCM, dồn nguồn lực đầu tư sang Lào và Campuchia. Ông đã mơ một giấc mơ lớn hơn: Giấc mơ "vàng trắng". Giấc mơ ấy được cổ vũ bởi khoản đầu tư lên tới 120 triệu USD từ Temasek, tập đoàn hàng đầu của Singapore. Chỉ trong khoảng 5 năm, bầu Đức đã phủ xanh 80.000 hecta cao su và cọ dầu, một khối lượng công việc khổng lồ và một tốc độ phi thường.

Nhưng, cao su thế giới còn giảm nhanh hơn tốc độ của ông. Từ 5.200 USD/tấn khi bầu Đức trồng xuống những cây đầu tiên, vàng trắng đã rớt một mạch xuống 4.000 USD rồi 3.000 USD, 2.000 USD… Tới khi Hoàng Anh Gia Lai bước vào thu hoạch, giá cao su chỉ còn 1.100 USD/tấn, thấp hơn giá thành sản xuất. Một sự đảo chiều mà không ai có thể tưởng tượng nổi.

Quy mô từng là sức mạnh giờ trở thành gánh nặng; tốc độ từng tạo nên kỳ tích giờ trở thành áp lực. Nợ vay, dòng tiền và bài toán thanh khoản dồn lên vai bầu Đức khiến ông quay cuồng, chao đảo. Để tồn tại, HAGL đã phải bán tháo hàng loạt tài sản trả nợ. Nếu trước đó ông chạy đua trồng thì giờ đây ông lại chạy đua chặt, đổi từ cao su sang cây ăn trái để có dòng tiền… Từ người giàu nhất trên sàn chứng khoán Việt Nam, bầu Đức trở thành "con nợ quốc dân".

Nhưng thay vì rút lui khi khủng hoảng, bầu Đức chọn đối diện trực tiếp. Cuối năm 2016, ông công khai tình trạng mất thanh khoản, cam kết trả nợ và "lặn sâu" thử nghiệm đủ các loại cây, con lấy ngắn nuôi dài.

Đó là hành trình gần 1 thập kỷ với rất nhiều thách thức, có lúc tưởng chừng không thể vượt qua. Nhưng bầu Đức đã làm được. Cuối năm 2022, ông công bố quay trở lại thị trường với mô hình "2 cây - 1 con", lấy chuối, sầu riêng và heo làm những trụ cột của hệ sinh thái nông nghiệp mới. Đó cũng là lần ông chính thức xuất hiện sau 5 năm vắng bóng trên thương trường, lặn ngụp với những cánh đồng bất tận trải dài từ Gia Lai sang Lào, Campuchia chạy đua với những khoản nợ tới ngày đáo hạn.

Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà thế hệ doanh nhân trưởng thành trong những năm đầu mở cửa phải nhận bài học tăng trưởng nóng bằng chính những cú va đập của mình. Quy mô càng lớn, tốc độ càng nhanh, cái giá phải trả càng đắt.

Câu chuyện của bầu Đức và HAGL ở giai đoạn này vì thế không chỉ là câu chuyện của một doanh nghiệp. Nó chứa đựng cả khát vọng, sự bứt phá thần tốc và những bài học xương máu về vốn, dòng tiền, quản trị rủi ro và chuyển đổi ngành nghề - những bài học mà không ít doanh nghiệp Việt Nam cũng từng trải qua. Bầu Đức đã thành công, đã thất bại, từng đứng bên bờ vực và rồi chính ông lại lèo lái, đưa con tàu HAGL trở lại.

Ông một lần nữa, tự mở ra cho mình một chu kỳ mới.

Nếu Đổi mới tạo nền tảng cho sự xuất hiện của những tập đoàn kinh tế tư nhân lớn thì kỷ nguyên mới đang đặt ra một yêu cầu khác: doanh nghiệp không chỉ phải lớn về quy mô mà còn phải tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị, làm chủ công nghệ, nâng cao năng suất và vươn ra thị trường toàn cầu.

Bầu Đức đang đi đúng những chuyển động của kinh tế đất nước.

Hơn ba thập niên sau ngày bắt đầu từ một xưởng mộc nhỏ nơi phố núi, ông một lần nữa đứng trước một cuộc chơi lớn.

Vẫn là đất, nhưng không còn xây nhà. Vẫn là giấc mơ lớn, nhưng nền tảng đã khác. Chỉ có chất "làm lớn, làm thật và làm quyết liệt" vẫn còn nguyên.

Đầu năm 2026, bầu Đức công bố chiến lược trồng 20.000 hecta cà phê trong ba năm. "Các bạn nghĩ xem, nếu Gia Lai có một công ty nông nghiệp lớn nhất Việt Nam, tôi tin rằng các bạn sẽ cực kỳ tự hào. Chúng ta phải làm bằng được, phải trở thành công ty nông nghiệp số 1 Việt Nam", ông hiệu triệu người lao động.

Nói là lần đầu công bố, thực tế khi ấy HAGL đã "âm thầm" trồng gần 3.000 hecta cà phê. Bầu Đức cũng nhiều lần đưa các chuyên gia, nhà khoa học, nhà đầu tư tới khảo sát, đánh giá đất, giống và vùng trồng.

Chỉ hai tháng sau, ông tổ chức một hội thảo với sự tham gia của hàng trăm cổ đông, nhà đầu tư và các chuyên gia tài chính để công khai "mổ xẻ" tính khả thi của dự án. Ông nói thẳng: nếu mình tự nói thì mọi người có thể cho rằng "chém gió", vì vậy hãy để các chuyên gia hỏi và phản biện. Ông cũng nhất định muốn tôi có mặt ở đó, "không phải để viết, mà để hiểu". Và ông không quên mời cả hội trường, ai muốn tận mắt "mục sở thị" vườn cà phê của ông, ông sẵn sàng dẫn đi.

Đầu tháng 8, HAGL tiếp tục có bước đi mới khi chào bán cổ phiếu HGI, công ty được ví như "gà đẻ trứng vàng" của tập đoàn, nhằm bổ sung nguồn lực mở rộng vùng nguyên liệu cà phê.

Khi chúng tôi thực hiện bài viết này, chiến lược mới của bầu Đức đã ghi nhận những tín hiệu tích cực đầu tiên. Báo cáo thực địa của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho thấy, diện tích cà phê hơn 1 năm tuổi của HAGL tại Lào phát triển vượt kỳ vọng. Với tốc độ sinh trưởng hiện tại, năng suất nhân xanh dự kiến ngay vụ đầu (năm 2027) có thể đạt khoảng 1,2 kg/cây - vượt 20% so với chỉ tiêu ban đầu, hứa hẹn biên lợi nhuận bứt phá trong những năm tiếp theo.

Nhưng sở hữu vườn cà phê lớn nhất thế giới không phải điều quan trọng nhất. Sau hơn một thập niên lăn lộn với nông nghiệp xuyên biên giới, HAGL không còn muốn chỉ bán nông sản. Bầu Đức muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị: từ vùng trồng, sơ chế, chế biến, rang xay đến sản phẩm tinh chế và xuất khẩu. Các nhà máy sơ chế được quy hoạch gần vùng nguyên liệu, sản phẩm "ra lò" được đưa về các trung tâm chế biến tại Việt Nam và Lào.

Đây mới là điểm khác biệt căn bản giữa "giấc mộng lớn" của bầu Đức ngày trước và cuộc chơi hôm nay.

Ông vẫn làm lớn, vẫn đánh nhanh nhưng ông không còn đặt cược chỉ dựa trên tốc độ và quy mô. Mọi kế hoạch của Hoàng Anh Gia Lai hiện nay đều dựa trên kỉ luật tài chính nghiêm ngặt: không để nợ vượt quá 50% vốn chủ sở hữu và không để doanh nghiệp mất thanh khoản dù chỉ một ngày, thậm chí một giây.

Ông từng nhanh chóng mở rộng đa ngành, nhưng HAGL hiện nay chỉ tập trung vào một mục tiêu duy nhất: trở thành công ty nông nghiệp số 1 Việt Nam.

Từ những ngày đầu bán nông sản lấy ngắn nuôi dài, doanh nghiệp đang tìm cách tiến sâu vào chuỗi giá trị.

Từ tăng trưởng bằng tài sản, HAGL đang xây dựng lợi thế từ vùng nguyên liệu, công nghệ, chế biến và thị trường.

Từng thừa nhận mình trước đây là người "rất liều", bầu Đức bây giờ "không dám liều" nữa.

Là người may mắn chứng kiến hành trình thăng trầm của ông, tôi chợt nhận ra một bầu Đức vừa lạ, vừa quen sau những cú va đập.

Như hàng vạn doanh nghiệp Việt, ông đang bước vào kỷ nguyên mới của đất nước, nhưng với cách riêng của mình. Ông mang theo những cá tính từng giúp ông thành công: dám nghĩ lớn, dám làm lớn, luôn đi đầu và vô cùng quyết liệt. Nhưng ông cũng mang theo những bài học rất đắt giá về vốn, dòng tiền và giới hạn của tăng trưởng bằng quy mô. Vẫn là đất, nhưng Bầu Đức hiện đặt cược vào một giá trị rất căn bản của Việt Nam: đất và nông nghiệp.

Khát vọng của ông vẫn lớn, nhưng ông không còn tìm kiếm sự lớn mạnh chỉ bằng cách đi nhanh và đi xa.

Bầu Đức của hôm nay tìm cách đi sâu hơn: Vào nông nghiệp. Vào chuỗi giá trị. Và có lẽ, sâu hơn cả là vào chính những bài học mà hơn ba thập niên lặn lộn nơi thương trường ông tích luỹ được.

Tôi lại có cơ hội quan sát bầu Đức trên một hành trình mới: Hành trình kinh tế tư nhân được định vị là động lực quan trọng nhất của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình.