Những ngày đầu tháng 9, Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA) và UBND tỉnh Cà Mau đã chính thức ký Biên bản ghi nhớ triển khai dự án phát triển vùng nguyên liệu gỗ, thủ công mỹ nghệ và chế biến sâu tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). "Nhưng tại sao lại là trồng rừng ở Cà Mau hay ĐBSCL?". Câu hỏi của tôi bật ra gần như ngay lập tức sau khi nghe thông tin này nhưng ông Phùng Quốc Mẫn - Phó chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), cũng là Chủ tịch HAWA như đón được ý tôi, cũng ngay lập tức trả lời: "Từ trước đến nay, nhiều người nghĩ rằng trồng rừng lấy gỗ thì phải lên vùng núi, cao nguyên. Nhưng thực tế, khu vực ĐBSCL vẫn có nhiều tiềm năng để phát triển hệ sinh thái rừng trồng". Không đợi tôi kịp hỏi tiếp, ông dẫn chứng, Vườn quốc gia U Minh Hạ với diện tích 8.527,8 ha vẫn còn tiềm năng về đất đai, thổ nhưỡng phù hợp cho một số loại cây trồng như keo, tràm, bạch đàn, gáo trắng… Trồng rừng ở vùng ĐBSCL, chúng ta sẽ không phải đối diện với nỗi lo như ở khu vực miền Trung thường hay gặp phải những trận mưa giông bão tố và chỉ cần một cơn quét qua thì bao nhiêu công sức đổ sông đổ biển.

Ảnh: HAWA

Nhưng điều làm Chủ tịch HAWA hào hứng và đặc biệt nhấn mạnh là nếu phát triển được rừng trồng ở ĐBSCL nói chung hay Cà Mau nói riêng thì đời sống của người dân sẽ được nâng cao. Ổng cho rằng nếu trồng gỗ keo đúng chuẩn 5 năm mới khai thác thì thu nhập của người trồng rừng sẽ cao gần gấp đôi so với thu nhập từ trồng lúa truyền thống. Trồng cây càng lâu, lên đến 7 - 10 năm thì giá bán cao hơn, thu nhập cũng càng cao. Một yếu tố quan trọng để bà con an tâm tham gia là HAWA sẽ kết nối các doanh nghiệp bao tiêu toàn bộ, từ lá đến cành, thân cây với giá ổn định ngay từ đầu và còn mang tính chất lâu dài, bền vững. HAWA cũng đang phối hợp cùng một số nông, lâm trường tại chỗ để triển khai trồng rừng, gồm các khu vực với thời gian 5 năm, 7 năm hay 10 năm.

"HAWA có định hướng phối hợp với các đơn vị là các viện khoa học, trường chuyên ngành để được hỗ trợ về giống, chuyển giao kỹ thuật trồng rừng, phòng ngừa sâu bệnh, đảm bảo đúng tiêu chuẩn để được chứng nhận đảm bảo tiêu chí về phát triển bền vững theo tiêu chuẩn FSC. Ở chiều ngược lại, địa phương cũng cần nghiên cứu có chính sách khuyến khích, hỗ trợ người dân về vốn đầu tư vì chu kỳ đầu tư dài của rừng gỗ lớn, kéo dài đến 7 - 10 năm", ông Mẫn chia sẻ.

Dự án nói trên là một bước triển khai cụ thể chiến lược "Tự cường trên chuỗi cung ứng" mà Đại hội Đại biểu nhiệm kỳ IX của Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA) diễn ra vào tháng 8.2024 - là nhiệm kỳ đầu tiên mà ông Phùng Quốc Mẫn được tin tưởng bầu chọn giữ vị trí Chủ tịch HAWA đã thông qua.

Theo ông Mẫn, ở thời điểm hiện tại, các doanh nghiệp gỗ và nội thất Việt hầu như đã chủ động hoàn toàn về nguồn nguyên liệu, lao động và tiến đến thiết kế, mẫu mã. Có thể nói trên 80% giá thành sản phẩm là trong nước, từ nguyên liệu, đến đội ngũ lao động, phát triển thiết kế, xúc tiến đưa sản phẩm đi xa hơn thông qua mô hình kinh doanh trực tuyến.

Dù vậy, nhưng Chủ tịch HAWA chưa bằng lòng, ông muốn ngành gỗ và nội thất Việt Nam cần chủ động hơn nữa trong vấn đề logistics thì giá trị mang về sẽ còn lớn hơn. Dẫn nghịch lý kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ, chiếm khoảng 55% kim ngạch hằng năm nhưng doanh nghiệp không thể chủ động được lịch tàu, không đàm phán được giá vận tải... Nguyên nhân cơ bản là mỗi doanh nghiệp tự kiếm hãng tàu biển, có đơn vị xuất 10 container (cont), có công ty gửi 20 cont và cũng có công ty mỗi tháng xuất đi hàng trăm cont nhưng giá cước tháng nào thì đặt tháng đó. Trong khi ước tính mỗi tháng, chỉ số lượng xuất khẩu của các doanh nghiệp hội viên HAWA cũng có thể lên cả ngàn cont và HAWA với vai trò, vị trí của mình, có thể đại diện đàm phán với hãng tàu đáng tin cậy. Việc tập hợp nhu cầu vận chuyển có thể giúp doanh nghiệp tăng khả năng thương lượng về giá cước với điều kiện dịch vụ tốt hơn. Cùng với chủ động nguồn nguyên liệu, tối ưu logistics sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của ngành gỗ Việt Nam.

Không chỉ nỗ lực để các doanh nghiệp ngày càng tự chủ hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, người đứng đầu HAWA cũng xác định một trong các nhiệm vụ quan trọng của hiệp hội là thúc đẩy phát triển thị trường nội địa. Ông bày tỏ băn khoăn: ngành gỗ, nội thất Việt Nam đã xuất khẩu hơn 167 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, đứng thứ 2 ở châu Á và thứ 5 toàn cầu nhưng trong nước, nhiều gia đình Việt chưa sử dụng sản phẩm gỗ của các doanh nghiệp Việt hay vẫn mặc định hàng ngoại mới là lựa chọn cao cấp hơn. Ổng thừa nhận, một phần do nhiều doanh nghiệp mải mê xuất khẩu mà "lơ là" thị trường nội địa. "Nhưng xuất khẩu không phải lúc nào cũng là "con đường tơ lụa" mà luôn đối diện với thách thức, khó khăn như: chính sách thương mại, hàng rào thuế quan, kỹ thuật… liên tục thay đổi và theo hướng ngày càng thắt chặt. Vì vậy về mặt chiến lược, nếu chỉ đi một con đường xuất khẩu là vô tình trở nên khập khiễng, sức chống chịu sẽ không cao. Do đó, doanh nghiệp không nên xem thị trường nội địa chỉ là thị trường dự phòng để khi gặp khó khăn trong xuất khẩu mới tìm đến, tất nhiên sẽ không kịp. Trong khi Việt Nam hiện có hơn 100 triệu dân với tốc độ đô thị hóa nhanh, nhu cầu nhà ở ngày càng tăng và tầng lớp trung lưu liên tục mở rộng. Đây là thị trường có sức mua rất lớn đối với các sản phẩm nội thất và đồ gỗ. "Sản phẩm gỗ Việt đã hiện diện tại nhiều quốc gia, tự tin lên kệ trong các chuỗi bán lẻ lớn trên thế giới, không có lý do gì lại không thể sử dụng tại Việt Nam. Đây là bài toán xây dựng niềm tin và vị thế thương hiệu Việt trên chính sân nhà", ông Mẫn nói và cho rằng, để làm được điều này, cần sự hỗ trợ từ các chính sách của nhà nước.

Ảnh: HAWA

Từ đó, HAWA đề xuất cần có giải pháp ưu tiên sử dụng sản phẩm nội thất Việt trong các công trình đầu tư công, cơ quan hành chính, trường học, bệnh viện... Bởi từ lâu nay, nhà nước đã khuyến khích ưu tiên sử dụng hàng Việt nhưng lại chưa tính đến nhóm hàng gỗ và nội thất. Dẫn câu chuyện "lỗi thời" của bàn ghế học sinh hiện nay khi có "gần 125.000 học sinh cao trên 1,75 m nhưng nhiều bộ bàn ghế dùng từ 20 năm trước…" và Bộ Giáo dục và Đào tạo đề nghị các địa phương phân loại bàn, ghế, tổng hợp chiều cao của học sinh, tính toán số lượng cần sửa chữa và mua mới…

"Chúng ta đã có chính sách nào khuyến khích các trường học đặt hàng doanh nghiệp nội thất hay bắt buộc phải có tỷ lệ nào đó mua sắm nội thất phải là sản phẩm trong nước?", ông Mẫn đặt câu hỏi và cho rằng, cơ quan quản lý cần nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ thanh toán, bảo lãnh tín dụng và kích cầu tiêu dùng để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp ngành gỗ và nội thất Việt phát triển hệ thống phân phối trong nước. Đặc biệt, các cơ quan có thẩm quyền cũng cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu của ngành này vì doanh nghiệp vẫn đang thiếu một hệ thống thông tin đủ tin cậy để kết nối giữa nhà sản xuất, nhà thiết kế, chủ đầu tư với người tiêu dùng…

Chủ tịch HAWA cũng chia sẻ thêm: Trong một lần trao đổi gần đây với lãnh đạo của TikTok Việt Nam, thông tin được cung cấp khiến tôi khá bất ngờ: Doanh thu bán hàng nội địa qua kênh TikTok đạt khoảng 8.000 tỉ đồng/tháng, tương đương gần 100.000 tỉ đồng/năm (gần 4 tỉ USD/năm). Không hề nhỏ chút nào! Ngành gỗ, nội thất và thủ công mỹ nghệ của chúng ta đạt bao nhiêu trong con số to lớn này? Chỉ riêng một kênh bán hàng online này cũng khiến chúng ta phải suy nghĩ? Thị trường nội địa là một chiến lược bắt buộc các doanh nghiệp không thể lơ là.

Trong suốt cuộc trò chuyện, ông Phùng Quốc Mẫn không giấu niềm tự hào về ngành gỗ của mình, nhưng cũng bày tỏ những trăn trở rất thật lòng.

Một trong những vấn đề khiến người đứng đầu HAWA trăn trở là: ngành gỗ và nội thất vẫn chưa được có tên trong danh sách các ngành kinh tế chủ lực quốc gia.

Thực tế là năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của ngành này đạt khoảng 17,3 tỉ USD và tiếp tục nằm trong nhóm 8 ngành hàng xuất khẩu trên 10 tỉ USD của Việt Nam, khẳng định vị thế của một ngành sản xuất có đóng góp quan trọng cho tăng trưởng kinh tế và thương mại quốc gia. Nếu tính riêng tại TP.HCM, các doanh nghiệp thuộc HAWA (sau sáp nhập) xuất khẩu năm vừa qua đạt khoảng 8,3 tỉ USD, tương đương khoảng 8-9% GRDP của TP.HCM. Đáng chú ý, ngành gỗ duy trì mức xuất siêu rất cao. Nếu tổng xuất siêu của cả nền kinh tế năm 2025 vào khoảng 21 tỉ USD thì riêng ngành gỗ và nội thất đóng góp tới gần 12 tỉ USD, tương đương khoảng 2/3 tổng thặng dư thương mại của cả nước. Đây là một sự đóng góp vô cùng to lớn trong việc tạo nguồn ngoại tệ, ổn định cán cân thương mại và bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.

"Nếu như các ngành nghề xuất khẩu khác cần phải nhập khẩu khối lượng lớn vật tư nguyên liệu để phục vụ sản xuất xuất khẩu thì ngành gỗ đã chủ động được khoảng 80% giá thành sản phẩm, làm chủ phần lớn các khâu từ nguyên liệu, thiết kế, phụ kiện, sơn hoàn thiện cho đến tổ chức sản xuất. Đồng thời đây là ngành xuất siêu lớn, tạo công ăn việc làm và hỗ trợ sinh kế cho hơn 2 triệu lao động cho cả nước mà chưa được xem là ngành kinh tế chủ lực thì rõ ràng rằng chưa được đánh giá đúng mức tầm quan trọng của ngành", ông Mẫn trăn trở. Thậm chí ngành gỗ còn bị "hàm oan" khi vẫn còn định kiến cho cho rằng những người làm ngành gỗ là những kẻ phá rừng. Trong khi trên thực tế, việc khai thác rừng tự nhiên đã bị kiểm soát chặt chẽ từ nhiều năm nay; nguồn nguyên liệu chủ yếu của ngành đến từ rừng trồng như keo, cao su và nguồn nhập khẩu hợp pháp.

"Điều ngành gỗ mong muốn, vì thế, không phải là sự ưu ái. Chúng tôi chỉ mong được đánh giá đúng và đối xử công bằng. Bởi khi một ngành được nhìn nhận đúng với những gì nó đóng góp cho xuất khẩu, cho cán cân thương mại và cho sinh kế của hàng triệu người dân, từ đó mới có thể hình thành những chính sách phù hợp để nuôi dưỡng nguồn thu, phát triển vùng nguyên liệu và tạo sức bật mới cho doanh nghiệp Việt Nam", ông Phùng Quốc Mẫn chia sẻ.