Từ một cậu bé từng đặt bẫy chim ở quê nhà Quảng Trị, ông Nguyễn Hoài Bảo trở thành một trong những nhà điểu học hàng đầu VN. Hành trình hơn hai thập niên đi qua rừng già, đất ngập nước, bãi bồi ven biển và những cánh đồng lúa… không chỉ khiến ông hiểu hơn về các loài chim mà còn giúp ông nhìn thấy những biến động âm thầm của thiên nhiên và những thách thức mà con người sẽ phải đối mặt nếu đánh mất nền tảng sinh thái của chính mình.

Khoảnh khắc nào khiến ông quyết định dành phần lớn cuộc đời mình cho các loài chim hoang dã?

Tôi không phải là đứa trẻ lớn lên với suy nghĩ sẽ trở thành nhà điểu học hay người làm bảo tồn. Tuổi thơ ở Quảng Trị của tôi cũng giống nhiều đứa trẻ nông thôn khác. Khi ấy chim trời rất nhiều và việc bắt chim là điều bình thường.

Chỉ đến khi học đại học và tham gia các nghiên cứu về đa dạng sinh học, tôi mới hiểu rằng giá trị của chim không chỉ nằm ở tiếng hót hay hình dáng đẹp. Chúng là một phần của hệ sinh thái, gắn với đất, nước, cây cối, côn trùng và đời sống con người.

Những chuyến thực địa đầu tiên đã thay đổi nhận thức của tôi. Tôi nhận ra nhiều loài không biến mất vì sự ác ý mà vì con người chưa hiểu được giá trị của chúng. Từ đó, chim không còn là đối tượng nghiên cứu đơn thuần mà trở thành cánh cửa giúp tôi hiểu sâu hơn về thiên nhiên và trách nhiệm của con người đối với thiên nhiên.

Sau hơn 20 năm quan sát chim, ông thấy điều gì trong thiên nhiên VN đang mất đi nhanh nhất?

Điều đáng lo nhất không nói đến một loài chim hay loài thú cụ thể mà là môi trường sống của chúng. Những cánh rừng tự nhiên, vùng đất ngập nước, bãi bồi ven biển và cả các hệ sinh thái nông nghiệp truyền thống đang âm thầm suy giảm. Có những nơi vẫn còn trên bản đồ nhưng giá trị sinh thái đã khác xa so với hai mươi năm trước.

Phần lớn những mất mát ấy diễn ra lặng lẽ. Một cánh rừng bị chặt phá thì ai cũng nhìn thấy, nhưng một vùng đất ngập nước mất dần chức năng sinh thái hay một cánh đồng ngày càng nghèo sự sống thì rất ít người nhận ra. Khi sinh cảnh mất đi, rất nhiều loài sẽ mất theo. Và cuối cùng, con người cũng mất đi một phần nền tảng sống của chính mình.

Quang Viên

Theo ông, chim đang kể cho con người câu chuyện gì về môi trường hôm nay?

Chim như một hệ thống cảnh báo rất trung thực của thiên nhiên. Khi một loài từng phổ biến trở nên hiếm gặp, hoặc khi những đàn chim di cư không còn quay lại nơi chúng từng kiếm ăn, đó không chỉ là câu chuyện của riêng loài chim ấy. Đằng sau sự thay đổi đó thường là sự suy giảm của nguồn nước, nguồn thức ăn hoặc chất lượng môi trường.

Ví dụ, khi sếu đầu đỏ không còn xuất hiện ở những nơi từng là vùng kiếm ăn quan trọng, điều đó phản ánh những thay đổi của cả hệ sinh thái đất ngập nước. Vì vậy, khi nhìn một đàn chim, tôi nhìn thấy cả tình trạng của một cánh rừng, một dòng nước hay một vùng đất. Chim là những nhân chứng rất rõ ràng về sức khỏe của môi trường.

Bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên cần tư duy như thế nào, thưa ông?

Tôi đã chứng kiến nhiều nơi từng rất giàu đa dạng sinh học, nhưng sau nhiều năm quay lại thì không còn như trước. Bảo tồn là công việc của sự kiên nhẫn. Nếu một cách làm chưa hiệu quả thì phải tìm cách khác. Nếu hôm nay chưa thay đổi được thì ngày mai tiếp tục làm.

Tôi tin là thiên nhiên có khả năng phục hồi mạnh mẽ hơn chúng ta tưởng. Tôi cũng chứng kiến nhiều thay đổi tích cực trong xã hội. Hai mươi năm trước, rất ít người quan tâm đến chim hoang dã. Hôm nay đã có nhiều người trẻ tham gia xem, tìm hiểu chim; nghiên cứu thiên nhiên và các hoạt động giáo dục môi trường. Tôi tin rằng mọi thứ đều có thể thay đổi theo hướng tốt hơn nếu có đủ sự kiên trì.

NVCC

Điều gì thôi thúc ông thành lập Wildtour vào thời điểm du lịch ngắm chim gần như chưa tồn tại ở VN?

Động lực ban đầu của tôi rất đơn giản. Tôi muốn những người làm khoa học và bảo tồn có thể sống được bằng chính kiến thức và đam mê của mình. Nhiều đồng nghiệp của tôi rất giỏi nhưng cuộc sống khá bấp bênh. Tôi luôn tự hỏi liệu tri thức về thiên nhiên có thể tạo ra giá trị kinh tế một cách tử tế hay không.

Wildtour ra đời từ suy nghĩ đó. Tôi tin rằng những giá trị thiên nhiên của VN hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch chất lượng nếu được xây dựng trên nền tảng tri thức và sự tôn trọng thiên nhiên. Điều khiến tôi vui nhất không phải là đã tổ chức được bao nhiêu chuyến đi, mà là việc chứng minh rằng người làm khoa học và bảo tồn hoàn toàn có thể sống được bằng nghề của mình.

Trong mắt nhiều người, kinh doanh và bảo tồn là hai con đường đối nghịch nhau. Ông nhìn nhận điều đó thế nào?

Tôi hiểu vì sao nhiều người nghĩ như vậy. Thực tế từng có những doanh nghiệp đặt lợi nhuận lên trên môi trường. Tuy nhiên, tôi không cho rằng đó là con đường duy nhất. Một doanh nghiệp hoàn toàn có thể tạo ra lợi nhuận, đồng thời đóng góp cho xã hội và bảo tồn. Đối với Wildtour, bảo tồn không phải hoạt động phụ trợ mà là nền tảng tồn tại của doanh nghiệp. Khách hàng tìm đến chúng tôi vì sự tin tưởng vào chuyên môn và các giá trị mà chúng tôi theo đuổi. Lợi nhuận giúp doanh nghiệp tồn tại, nhưng uy tín và giá trị đóng góp mới quyết định doanh nghiệp có thể đi được bao xa.

Quang Viên

Nếu nhìn lại chặng đường hơn hai thập niên qua, ông đánh giá thế nào về công tác bảo tồn ở VN?

Tôi không nghĩ đó là thất bại. Khi tôi bắt đầu làm nghề, nguồn lực trong nước còn hạn chế, nhân lực được đào tạo bài bản chưa nhiều và nhiều hoạt động phải phụ thuộc vào hỗ trợ quốc tế. Nhưng đến nay, một thế hệ các nhà khoa học, chuyên gia và cán bộ bảo tồn VN đã trưởng thành. Nhận thức xã hội về đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu hay phát triển bền vững cũng đã thay đổi đáng kể. Tất nhiên vẫn còn rất nhiều thách thức, nhưng nền tảng hiện nay đã khác rất nhiều so với trước đây.

Điều tôi mong muốn là bảo tồn không đứng ngoài quá trình phát triển. Nó cần được gắn với quy hoạch, nông nghiệp, giáo dục, du lịch, doanh nghiệp và sinh kế cộng đồng. Chỉ khi trở thành một phần của phát triển, bảo tồn mới có thể tạo ra những thay đổi bền vững.

Nhiều người ngạc nhiên khi một nhà điểu học lại đi làm nông nghiệp sinh thái. Mối liên hệ giữa hai lĩnh vực này là gì?

Thoạt nhìn chúng có vẻ khác nhau, nhưng với tôi đó là sự mở rộng tự nhiên trong tư duy bảo tồn. Trước đây tôi từng nghĩ bảo tồn chủ yếu là giữ rừng và giữ các sinh cảnh tự nhiên. Sau này tôi nhận ra đa dạng sinh học còn bị tác động rất mạnh bởi cách con người sử dụng đất sản xuất hằng ngày.

Ở một quốc gia nông nghiệp như VN, diện tích đồng ruộng, ao hồ và vườn cây rất lớn. Nếu những không gian đó trở nên nghèo sự sống vì lạm dụng hóa chất và canh tác quá thâm canh thì đa dạng sinh học cũng suy giảm trên quy mô rất rộng. Một cánh đồng có thể vẫn xanh tốt, nhưng nếu không còn cá, côn trùng, ếch nhái hay chim chóc thì đó không còn là hệ sinh thái khỏe mạnh. Đó là lý do tôi quan tâm đến nông nghiệp sinh thái và mô hình lúa - cá - vịt. Mục tiêu không chỉ là sản xuất ra hạt gạo mà còn là khôi phục sự sống cho cánh đồng. Tôi tin rằng nền nông nghiệp tương lai không chỉ được đo bằng năng suất mà còn bằng chất lượng đất, nước, thực phẩm và sức khỏe con người.

Quang Viên

Có bao giờ ông tự hỏi mình đang bảo tồn chim hay đang bảo tồn tương lai của con người?

Càng làm lâu tôi càng thấy hai điều đó không tách rời nhau. Ban đầu tôi nghĩ mình đang nghiên cứu và bảo vệ chim. Nhưng càng đi nhiều, tôi càng hiểu chim chỉ là phần dễ nhìn thấy của một hệ thống lớn hơn. Khi bảo vệ nơi sống của chim, thực chất chúng ta cũng đang bảo vệ đất, nước, rừng, đồng ruộng và các chu trình tự nhiên mà con người phụ thuộc vào.

Tôi không nghĩ bảo tồn là điều gì xa xỉ. Nó liên quan trực tiếp đến nước sạch, thực phẩm an toàn, không khí trong lành và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Có những hậu quả môi trường không bộc lộ ngay trong một đời người. Chúng ta có thể chưa cảm nhận hết cái giá của việc làm nghèo đất, ô nhiễm nước hay suy giảm đa dạng sinh học. Nhưng thế hệ sau sẽ phải sống với những hệ quả đó.

Vì thế, nếu hỏi tôi đang bảo tồn chim hay bảo tồn tương lai con người, câu trả lời là cả hai. Thông qua những cánh chim, tôi đang cố gắng góp phần giữ lại những điều kiện sống tử tế hơn cho con người, đặc biệt là cho các thế hệ sau. Tôi mong con cháu chúng ta vẫn còn cơ hội được nhìn thấy những đàn chim, những vùng đất ngập nước và những cánh đồng giàu sức sống thay vì chỉ biết đến chúng qua sách vở.

Sau hơn 20 năm đi cùng những cánh chim, ông thấy con người đang thay đổi thiên nhiên nhanh hơn hay thiên nhiên đang thay đổi con người?

Nếu nhìn trong ngắn hạn, rõ ràng con người đang thay đổi thiên nhiên rất nhanh. Chỉ trong vài thập niên, chúng ta có thể làm biến đổi một cánh rừng, một vùng đất ngập nước hay một dòng sông. Nhưng nếu nhìn trên một thang thời gian dài hơn, tôi nghĩ thiên nhiên cũng đang âm thầm thay đổi con người.

Ít nhất, thiên nhiên đã thay đổi tôi. Từ một đứa trẻ từng đặt bẫy chim, tôi trở thành người nghiên cứu chim, rồi làm bảo tồn và cuối cùng quay về với cánh đồng và nông nghiệp sinh thái. Những cánh chim dạy tôi quan sát kỹ hơn. Những vùng đất ngập nước dạy tôi về sự phụ thuộc lẫn nhau. Những mất mát trong tự nhiên dạy tôi rằng con người không thể đứng ngoài hệ sinh thái mà vẫn nghĩ mình an toàn.

Có lẽ điều quý giá nhất mà thiên nhiên mang lại cho tôi là sự khiêm tốn. Sau hơn hai mươi năm đi cùng những cánh chim, tôi không nhìn câu chuyện này như một cuộc đối đầu giữa con người và thiên nhiên. Tôi nhìn đó là quá trình học lại: học cách tôn trọng giới hạn tự nhiên, học cách sống hài hòa hơn và học cách xem mình là một phần của thiên nhiên. Có lẽ bài học lớn nhất của bảo tồn không phải là làm thế nào để cứu thiên nhiên, mà là làm thế nào để con người học lại cách sống tử tế với thiên nhiên, cũng như với chính tương lai của mình.