Đợt phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT năm 2005: "Nếu không công bằng, chúng tôi xin trả lại danh hiệu"

NSƯT Phạm Quang Vĩnh được coi là họa sĩ thiết kế điện ảnh giàu kinh nghiệm nhất Việt Nam hiện nay, với 42 năm trong nghề và hơn 40 phim truyện nhựa, gần 20 giải thưởng vàng, bạc cấp quốc gia và quốc tế, trong đó có những phim nổi tiếng như: Đường về quê mẹ, Tiền tuyến gọi, Chuyện cổ tích cho tuổi 17, Cỏ lau… Những bộ phim nước ngoài sản xuất tại Việt Nam mà NSƯT Phạm Quang Vĩnh là họa sĩ chính hoặc đồng họa sĩ như: Người Mỹ trầm lặng, Miền đất hứa, Điện Biên Phủ, Bông Sen... cũng khẳng định đẳng cấp của ông. Cho đến tận bây giờ, khi đã nghỉ hưu, người họa sĩ tài hoa này vẫn đứng đầu danh sách mời cộng tác của các đạo diễn với hàng loạt phim như Chuyện của Pao, Tiếng cồng định mệnh, Hàng xóm, Hà Nội-Hà Nội (hợp tác với Trung Quốc)... Vậy mà trong đợt xét phong tặng này, NSƯT Phạm Quang Vĩnh chỉ đạt 9/23 phiếu bầu.

Được biết, để được Hội đồng Trung ương xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT năm 2005, nghệ sĩ được đề nghị phải đạt ít nhất 3/4 số phiếu (17 phiếu trở lên). Song trong số 23 thành viên Hội đồng thì đa số là thuộc các bộ môn nghệ thuật biểu diễn và quan chức, còn đại diện cho môn nghệ thuật thứ bảy chỉ có 2 người (mà 1 người vào ngày bỏ phiếu thì đang ở... Mỹ!).

NSƯT Phạm Quang Vĩnh

NSƯT Phạm Quang Vĩnh nói: "Được một giải thưởng của điện ảnh là cực kỳ khó khăn bởi 3 năm mới có một LHP. Mãi mấy năm gần đây mới có giải thưởng Cánh diều vàng. Khó khăn là thế mà tính từ khi là NSƯT (1993) đến nay tôi có đến 8 huy chương vàng, bạc. Chưa kể Chuyện của Pao là 9. Đợt phong tặng năm 2001, khi đã được 5 huy chương vàng và bạc, tôi cũng trượt danh hiệu NSND. Những người có trách nhiệm liên quan bảo tôi cố gắng chờ đợt sau. Đến năm nay, khi đã có 9 huy chương vàng, vẫn trượt, lại bảo tôi cố chờ đến đợt sau nữa. Vậy, tôi chờ mãi đến bao giờ, không lẽ phải chờ đến khi... "truy tặng" danh hiệu?".

NSƯT Diệu Thuần (Hãng phim truyện VN), vợ của NSƯT Phạm Quang Vĩnh phản ứng quyết liệt: "Tại sao chúng tôi lại được xem xét bởi lá phiếu của những người thậm chí không hề biết chúng tôi là ai, không hiểu ngành nghệ thuật chúng tôi đang hoạt động. Chúng tôi cần sự công bằng. Nếu sau khi Hội đồng xem xét lại một lần nữa (trong tháng 7 - PV) mà anh Vĩnh vẫn không được, vợ chồng chúng tôi cùng xin trả lại danh hiệu NSƯT".

NSƯT Minh Châu, người 2 lần đoạt giải nữ diễn viên chính xuất sắc và rất nhiều giải thưởng khác cũng trượt danh hiệu NSND đợt này, bức xúc: "Tôi đã từng là thành viên của Hội đồng T.Ư xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT năm 2001. Khi đấy, vì lòng tự trọng của người nghệ sĩ, tôi không làm hồ sơ xin phong tặng danh hiệu NSND, dù xét theo tiêu chuẩn, tôi đã thừa. Đợt này tôi mới làm. Nói thật, ngồi đợi sự công bằng của Hội đồng xét duyệt theo kiểu bỏ phiếu là vô cùng bấp bênh, bởi ngoài sự công tâm, không phải thành viên nào của Hội đồng cũng có đủ thời gian, tâm sức và sự hiểu biết để nghiên cứu kỹ từng nghệ sĩ cũng như lĩnh vực nghệ thuật ấy. Hôm vừa rồi, khi chúng tôi (một số nghệ sĩ của Hãng phim truyện Việt Nam - PV) lên Bộ (Bộ Văn hóa - Thông tin - PV) để thắc mắc thì một người có trách nhiệm lại trả lời rằng chuyện này cũng là "may rủi"! Câu nói đó là gáo nước lạnh dội vào chúng tôi. Tại sao số phận, sự nghiệp cả đời chúng tôi phấn đấu lại được đánh giá phụ thuộc vào sự may rủi, phụ thuộc vào lá phiếu bầu của một người thậm chí không biết, không hiểu ngành nghệ thuật mà chúng tôi cống hiến?".

"Ai chứ ông Phạm Quang Vĩnh mà không được phong tặng NSND đợt này thì oan quá. Họa sĩ thiết kế là một trong ba thành phần đầu tiên, lớn nhất và quan trọng nhất của đoàn làm phim (đạo diễn, họa sĩ thiết kế, quay phim - PV) điều ấy ai chả biết. Xem phim mà khen cảnh phim hoành tráng, bối cảnh đẹp tức là khen ông họa sĩ chứ còn khen ai. Tài năng, thành tích của ông Vĩnh, dân trong ngành chẳng có ai là không công nhận cả". Đạo diễn Lê Hoàng - Hãng phim Giải phóng

NSƯT Phương Thanh cũng bức xúc không kém: "Danh hiệu chính là sự công nhận của Nhà nước với công lao, tài năng người nghệ sĩ đóng góp cho nghệ thuật nước nhà. Chúng tôi là nghệ sĩ chân chính, được đồng nghiệp và công chúng công nhận, thành tích thừa so với tiêu chuẩn đặt ra, cũng đã qua xét duyệt của hội đồng cơ sở, hội đồng ngành rồi liên ngành nữa. Vậy tại sao chúng tôi cũng vẫn bị trượt mà không có sự giải thích rõ ràng? Tôi sẵn sàng trả lại danh hiệu NSƯT nếu tiếp tục không có sự công bằng".

NSƯT Minh Châu tâm sự: "Khi biết mình không đạt được danh hiệu NSND, tôi cảm giác như chim bị gãy cánh, thấy khoảng tối trước mặt. Một vài người bảo sao tôi không điện thoại cho người này, người kia trong hội đồng. Tôi nghĩ để đạt được danh hiệu mà phải đi đường tắt, đi xin xỏ thì chúng tôi không làm. Hơn nữa, đương nhiên về tiêu chuẩn là chúng tôi đạt, thậm chí có thừa, bởi có ai không đủ tiêu chuẩn lại làm hồ sơ xin phong tặng đâu. Nếu lần này không được, chắc chắn lần sau tôi không làm hồ sơ đề nghị phong tặng nữa".

Ai cũng biết danh hiệu chỉ là danh hiệu, không có nó thì các nghệ sĩ vẫn tiếp tục lao động nghệ thuật, nhưng họ rất cần lời giải thích rõ ràng từ những người có trách nhiệm.

Quy định tạm thời về điều kiện, tiêu chuẩn, trình tự và thủ tục xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ sĩ ưu tú năm 2005 của Thủ tướng Chính phủ có nêu rõ tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân về những cống hiến nghề nghiệp như sau: "Có thời gian hoạt động nghệ thuật từ 20 năm trở lên (riêng đối với nghệ thuật xiếc từ 15 năm trở lên); đã được phong tặng danh hiệu NSƯT từ 5 năm trở lên; được tặng ít nhất 2 giải thưởng chính thức (loại vàng hoặc bạc) tại các liên hoan, hội diễn nghệ thuật cấp quốc gia, giải thưởng cấp khu vực hoặc quốc tế và các hội văn học-nghệ thuật trung ương tính từ sau khi được phong tặng danh hiệu NSƯT".

Lan Dung