Tính đến tháng 5.2025, cả nước có 63 đơn vị hành chính cấp tỉnh, gồm: 57 tỉnh và 06 thành phố trực thuộc trung ương. So với một số quốc gia có diện tích tự nhiên tương đương (trên 300.000 km²), số lượng đơn vị hành chính cấp tỉnh của Việt Nam còn rất lớn và quy mô đơn vị hành chính nhỏ.

Chẳng hạn như Na Uy, diện tích khoảng 385.207 km², được chia thành 11 hạt (tương đương cấp tỉnh). Phần Lan diện tích khoảng 338.455 km², được chia thành 19 vùng tương đương cấp tỉnh. Ba Lan (diện tích khoảng 312.696 km², được chia thành 16 tỉnh. Ý diện tích khoảng 301.340 km², được chia thành 20 vùng. Philippines diện tích khoảng 300.000 km², được chia thành 17 vùng. Nhật Bản diện tích khoảng 377.975 km², được chia thành 47 tỉnh…

Việc tổ chức nhiều đơn vị hành chính và duy trì các đơn vị hành chính có quy mô nhỏ đang đặt ra nhiều thách thức trong công tác quản lý và phát triển kinh tế - xã hội. Sự phân chia quá nhỏ lẻ dẫn đến tình trạng phân tán nguồn lực, khiến ngân sách trung ương phải chia đều cho nhiều địa phương, làm giảm hiệu quả đầu tư công và khó tạo ra các đột phá phát triển.

Các tỉnh có quy mô nhỏ thường khó khăn trong việc tự cân đối ngân sách, hạn chế khả năng huy động nguồn lực và thu hút đầu tư. Đồng thời, quy mô của nhiều đơn vị hành chính nhỏ, dư địa phát triển không còn nhiều là trở lực lớn cho công tác quy hoạch, đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, thu hút các nhà đầu tư và phát triển các ngành công nghiệp, thương mại, dịch vụ quy mô lớn; cản trở quá trình phát triển bền vững và đồng đều trên cả nước.

Bộ máy hành chính còn cồng kềnh, khiến chi thường xuyên chiếm tới 70% ngân sách, đã làm hạn chế nguồn lực đầu tư cho phát triển.

Hội nghị Trung ương 11 khóa XIII hồi tháng 4 đã quyết định phương án sắp xếp, sáp nhập các tỉnh, thành cả nước. 52 tỉnh, thành phố được sắp xếp để thành lập 23 tỉnh. Từ 63 tỉnh, thành phố, cả nước còn 34, tỉnh, thành, gồm 28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc trung ương; giảm 29 đơn vị hành chính cấp tỉnh.

34 tỉnh, thành phố cũng là số lượng đơn vị hành chính cấp tỉnh ít nhất của Việt Nam từ khi thành lập nước vào năm 1945 tới nay. Điều này khiến cuộc sắp xếp, sáp nhập tỉnh thành này trở thành một cuộc sắp xếp lịch sử với có quy mô chưa từng có.

Theo các báo cáo, cùng với việc sắp xếp, sáp nhập tỉnh thành, cả nước dự kiến sẽ giảm gần 250.000 biên chế. Trong đó, cấp tỉnh giảm khoảng 18.449 biên chế; cấp xã giảm khoảng 110.786 biên chế; đồng thời, kết thúc hoạt động của khoảng 120.500 người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã trong cả nước. Dự kiến tiết kiệm chi ngân sách nhà nước khoảng 190.500 tỉ đồng trong giai đoạn 2026 - 2030, bình quân giảm khoảng 38.100 tỉ đồng/năm, chưa kể các chi phí khác. Hơn 4.200 trụ sở công dôi dư được xác định chuyển đổi để phục vụ chuyển đổi số, y tế, giáo dục…

Nhưng việc sáp nhập tỉnh, thành không chỉ đơn thuần là sự điều chỉnh địa giới hành chính trước mắt, ghép tỉnh này với tỉnh kia để “tinh gọn bộ máy” hay tiết kiệm chi tiêu ngân sách.

Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy nhằm quản lý, tối ưu hóa nguồn lực, tổ chức lại không gian phát triển kinh tế - xã hội và thúc đẩy tăng trưởng cho cả nước với tầm nhìn dài hạn, ít nhất cho 100 năm tới. Tổng Bí thư cũng khẳng định đây là cuộc “cách mạng” để phát triển đất nước.

Cuộc "cách mạng" về sắp xếp tổ chức bộ máy, đơn vị hành chính cũng khởi tạo một cuộc "cách mạng" trong tư duy về không gian phát triển, phân bổ nguồn lực quốc gia.

Trước khi sáp nhập, với chiều dài đường bờ biển là 3.260 km nhưng cả nước chỉ có 28 địa phương có biển, chiếm 44%. Sau sáp nhập, cả nước có 21/34 tỉnh, thành phố có biển, chiếm tới 62%.

Việc sáp nhập các tỉnh thuộc khu vực trung du, miền núi, đặc biệt là Tây nguyên, vốn có thế mạnh về nông lâm nghiệp, cây công nghiệp, khoáng sản với các tỉnh duyên hải, đã mở đường ra biển cho nhiều tỉnh, thành.

Việc sáp nhập Kon Tum và Quảng Ngãi khai thác hiệu quả hành lang kinh tế Đông - Tây qua cửa khẩu quốc tế Bờ Y (Kon Tum), hình thành một trục giao thương liên hoàn. Nông, lâm sản của Kon Tum sẽ có đường ra biển ngắn nhất và thuận lợi nhất qua hệ thống cảng biển của Quảng Ngãi, tạo thành một chuỗi "sản xuất - chế biến - vận chuyển - xuất khẩu" hoàn chỉnh, giảm chi phí logistics và tăng sức cạnh tranh. Sự kết hợp này tạo ra một không gian kinh tế mới, gắn kết chặt chẽ "giữa núi rừng và biển”.

Tương tự, việc sáp nhập Đắk Nông, Bình Thuận với Lâm Đồng sẽ giúp tỉnh Lâm Đồng mới với diện tích rộng nhất cả nước trở thành một thực thể kinh tế kết hợp sức mạnh tiềm năng của cao nguyên, trung du và duyên hải. Việc sáp nhập 3 tỉnh cũng giúp hình thành chuỗi giá trị liên ngành: nông nghiệp công nghệ cao của Lâm Đồng, công nghiệp khoáng sản của Đắk Nông và năng lượng tái tạo, logistics ven biển của Bình Thuận. Trong đó, Bình Thuận đóng vai trò là "đầu mối kết nối ra biển" cho cả khu vực rộng lớn phía sau.

Hay việc sáp nhập Đắk Lắk và Phú Yên cũng sẽ mang đến một diện mạo rất khác cho tỉnh mới. Nếu như Đắk Lắk là tỉnh trung tâm của vùng Tây nguyên thì Phú Yên (thuộc Duyên hải Nam Trung bộ) là cửa ngõ ra biển gần nhất cho xứ sở cà phê. Sau sáp nhập, nông lâm sản của Đắk Lắk sẽ có đường ra biển thuận lợi nhất qua hệ thống cảng biển của Phú Yên, tạo thành chuỗi "sản xuất - chế biến - vận chuyển - xuất khẩu" hoàn chỉnh, giảm chi phí logistics và tăng sức cạnh tranh.

Ở miền bắc, nhiều tỉnh thành trước đây như Hải Dương (sáp nhập với Hải Phòng), Hưng Yên (với Thái Bình), Hà Nam (với Nam Định và Ninh Bình) đều lần đầu vươn ra biển. Việc sáp nhập Hưng Yên và Thái Bình sẽ tạo ra một địa phương vừa có thế mạnh công nghiệp, dịch vụ của vùng nội địa, vừa có tiềm năng phát triển kinh tế biển. Tỉnh Hưng Yên mới sẽ có đường bờ biển, tạo điều kiện phát triển các ngành công nghiệp ven biển, logistics, và du lịch, hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trong tương lai gần.

Việc sáp nhập, tỉnh thành còn tạo nền tảng cho việc hình thành các siêu đô thị kinh tế mạnh, có đủ quy mô và tiềm lực để trở thành những cực tăng trưởng mới, dẫn dắt sự phát triển của cả nước và nâng cao sức cạnh tranh quốc tế.

Được kỳ vọng nhất là việc sáp nhập tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương với TP.HCM. Phương án sáp nhập được coi là kết hợp 3 thế mạnh bổ trợ cho nhau một cách hoàn hảo. TP.HCM là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, dịch vụ và khoa học công nghệ của cả nước. Bình Dương là "thủ phủ công nghiệp" với hệ thống khu công nghiệp phát triển bậc nhất. Còn Bà Rịa - Vũng Tàu là trung tâm công nghiệp năng lượng và sở hữu cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, một trong những cảng trung chuyển quốc tế lớn nhất.

Sự hợp nhất này sẽ tạo ra một "chuỗi giá trị hoàn chỉnh, hệ sinh thái kinh tế phát triển toàn diện, bền vững". Hàng hóa sản xuất tại Bình Dương có thể được xuất khẩu trực tiếp qua cảng Cái Mép - Thị Vải, với sự hỗ trợ tài chính và dịch vụ từ TP.HCM. Sự kết hợp giữa cảng Cái Mép - Thị Vải, cảng Cần Giờ và sân bay quốc tế Long Thành sẽ tạo ra một động lực phát triển mới khổng lồ cho cả vùng Đông Nam bộ.

Với quy mô dân số sau sáp nhập lên tới hơn 14 triệu người và diện tích gần 7.000 km², TP.HCM mới sẽ có đủ không gian để quy hoạch các trung tâm đô thị, công nghiệp, dịch vụ hiện đại, hướng tới mục tiêu trở thành một trung tâm kinh tế - tài chính hàng đầu Đông Nam Á.

Ở phía bắc, việc sáp nhập tỉnh Hải Dương vào TP.Hải Phòng nhằm củng cố và mở rộng vai trò của TP.Hải Phòng như một cực tăng trưởng trọng yếu.

Hải Dương là một tỉnh công nghiệp năng động, trong khi TP.Hải Phòng là thành phố cảng lớn nhất miền Bắc. Sáp nhập hai địa phương này giúp tích hợp một cách liền mạch vùng sản xuất công nghiệp rộng lớn vào hệ thống cảng biển và dịch vụ logistics quốc tế, tạo ra một không gian kinh tế thống nhất, hiệu quả.

TP.Hải Phòng mới sẽ có diện tích hơn 3.194 km² và dân số gần 4,7 triệu người, tạo điều kiện để quy hoạch đồng bộ các khu công nghiệp, khu đô thị, và hạ tầng logistics quy mô lớn, củng cố vững chắc vị thế là một trong ba đỉnh của tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.

Trong khi đó, việc sáp nhập tỉnh Quảng Nam vào TP.Đà Nẵng là một giải pháp chiến lược để giải quyết bài toán "không gian phát triển" cho đầu tàu kinh tế miền Trung.

Đà Nẵng là một thành phố năng động nhưng có diện tích tự nhiên nhỏ, quỹ đất hạn hẹp, đang gặp nhiều khó khăn về dư địa phát triển. Trong khi đó, Quảng Nam có diện tích rộng lớn và nhiều tiềm năng chưa được khai thác hết.

Việc sáp nhập sẽ tạo ra một thành phố Đà Nẵng mới với quy mô diện tích và dân số vượt trội, đủ sức để trở thành trung tâm đô thị, kinh tế - xã hội, tài chính, du lịch và công nghiệp của cả khu vực miền Trung và cả nước. Sự kết hợp giữa đô thị trung tâm Đà Nẵng với các di sản văn hóa thế giới và tiềm năng du lịch của Quảng Nam sẽ tạo ra một sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn.

Ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, việc sáp nhập hai tỉnh Sóc Trăng và Hậu Giang vào TP.Cần Thơ là bước đi chiến lược nhằm nâng tầm vị thế trung tâm vùng của Cần Thơ. Cần Thơ sau sáp nhập còn sở hữu một hệ thống giao thông đa dạng và hiện đại bậc nhất khu vực như sân bay quốc tế Cần Thơ, các tuyến cao tốc huyết mạch Cần Thơ - Cà Mau và Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, cùng hệ thống cảng biển, cảng sông Cần Thơ, Cái Cui và tiềm năng cảng biển Trần Đề...

Sự bổ sung từ Hậu Giang với định hướng phát triển công nghiệp, logistics và Sóc Trăng với thế mạnh nông nghiệp, công nghiệp chế biến, thương mại, dịch vụ, du lịch sẽ tạo nên một trung tâm kinh tế toàn diện và đầy sức cạnh tranh. TP.Cần Thơ mới cũng sẽ có điều kiện để quy hoạch các trung tâm logistics, khu công nghiệp chế biến nông thủy sản quy mô lớn, và phát triển hệ thống cảng biển, phục vụ cho việc xuất khẩu hàng hóa của toàn vùng.

Cùng với việc sáp nhập các tỉnh, thành phố, Hội nghị T.Ư 11 cũng quyết định kết thúc hoạt động của cấp huyện để xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp: tỉnh, xã; đồng thời sắp xếp để giảm 60 - 70% số hơn 10.000 đơn vị cấp xã hiện có.

Tới sáng 16.6, với 470/470 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều Hiến pháp, theo đó, quyết định tổ chức chính quyền địa phương chỉ còn 2 cấp: tỉnh và xã; kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1.7.

Trong chiều cùng ngày, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã ký ban hành 34 nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của 34 tỉnh, thành sau khi thực hiện sáp nhập. Nghị quyết sắp xếp các xã có hiệu lực từ ngày được thông qua. Các đơn vị hành chính cấp xã trên cả nước chính thức đi vào hoạt động từ 1.7.

Sau khi sắp xếp, tổng số đơn vị hành chính cấp xã của 34 tỉnh, thành phố sau khi sắp xếp là 3.321 đơn vị. Trong đó, TP.HCM là địa phương có nhiều đơn vị hành chính cấp xã nhất với 168 đơn vị. Ít nhất là tỉnh Lai Châu, chỉ có 38 đơn vị hành chính cấp xã.

Về đơn vị hành chính là phường, TP.HCM có nhiều phường nhất với 113 phường. Trong khi đó, ít nhất là tỉnh Cao Bằng, Điện Biên, chỉ có 3 phường.

Sau khi sắp xếp, cả nước có 13 đặc khu. Trong đó, tỉnh An Giang có 3 đặc khu gồm: đặc khu Kiên Hải, đặc khu Phú Quốc, đặc khu Thổ Châu. TP.Đà Nẵng có một đặc khu là Hoàng Sa. Tỉnh Khánh Hòa là đặc khu Trường Sa. Tỉnh Lâm Đồng có đặc khu Phú Quý. TP.Hải Phòng có đặc khu Cát Hải, đặc khu Bạch Long Vĩ. Tỉnh Quảng Ngãi đặc khu Lý Sơn. Tỉnh Quảng Ninh có đặc khu Vân Đồn, đặc khu Cô Tô. Tỉnh Quảng Trị có đặc khu Cồn Cỏ. TP.HCM có đặc khu Côn Đảo.

Việc kết thúc cấp huyện, xây dựng chính quyền địa phương hai cấp được khi thực hiện đồng bộ với sáp nhập tỉnh, thành, không chỉ trong việc tinh gọn bộ máy, giảm tầng lớp trung gian mà còn mở ra không gian phát triển mới, tạo đột phá cho kinh tế - xã hội của đất nước.

Mô hình nhà nước 3 cấp, chính quyền địa phương 2 cấp là xu hướng phù hợp với mô hình nhiều quốc gia đang áp dụng. Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhiều lần nhấn mạnh, có tới 80% các quốc gia trên thế giới đang áp dụng mô hình chính quyền nhà nước 3 cấp, trong đó, chính quyền địa phương 2 cấp. Việc Việt Nam duy trì mô hình 4 cấp đã tạo thêm nhiều tầng nấc trung gian, là một trong những nguyên nhân khiến bộ máy nhà nước trở nên cồng kềnh.

Do đó, việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp giúp giảm đáng kể số lượng đơn vị hành chính và biên chế. Điều này không chỉ giúp giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước mà còn tối ưu hóa nguồn nhân lực, tập trung cán bộ có năng lực cho cấp tỉnh và cấp cơ sở. Với số đơn vị hành chính cấp xã được sắp xếp lại, mục tiêu chúng ta hướng đến là xây dựng cấp cơ sở thực sự gần dân, sát dân, thực sự nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và chính quyền thực sự phục vụ nhân dân.

Bên cạnh đó, việc giảm tầng nấc trung gian cũng giúp cắt giảm nhiều thủ tục hành chính cho người dân. Hiện nay, nhiều quyết sách và chỉ đạo từ cấp tỉnh xuống cấp xã phải qua "cửa" huyện, làm chậm quá trình triển khai và phát sinh thêm nhiều thủ tục không cần thiết. Khi chỉ còn hai cấp, dòng chảy chỉ đạo sẽ trực tiếp, nhanh chóng và thông suốt hơn, giúp giải quyết công việc cho người dân và doanh nghiệp hiệu quả hơn.

Ngay sau khi các quyết định về sáp nhập tỉnh, xã được Quốc hội thông qua, Chính phủ đã ban hành 28 nghị định về phân cấp, phân quyền để cấp xã được tăng cường thực quyền, trở thành một cấp chính quyền cơ sở mạnh, tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong việc giải quyết các vấn đề trực tiếp của cộng đồng dân cư.

Bên cạnh ý nghĩa về hành chính, việc xây dựng chính quyền hai cấp được xem là một đòn bẩy quan trọng để tạo ra những đột phá trong phát triển kinh tế - xã hội khi việc tổ chức lại không gian hành chính sẽ là cơ sở để quy hoạch lại hệ thống đô thị và các điểm dân cư nông thôn một cách bài bản, đồng bộ, gắn kết giữa phát triển công nghiệp, dịch vụ và nông nghiệp công nghệ cao…

Việc triển khai sáp nhập tỉnh, thành, xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp bước đầu chắc chắn sẽ không tránh khỏi khó khăn, vướng mắc. Tuy nhiên, như Tổng Bí thư Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh, để đất nước bước vào kỷ nguyên mới, để đạt được mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045, trở thành nước phát triển, thu nhập cao, “chúng ta không thể chậm trễ hơn được nữa”.