Chuyện ít biết về Sài Gòn xưa: Đồng bạc dùng chung cho Đông Dương

Nguyễn Đình Tư

Nguyễn Đình Tư

(Trích từ Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ 1859 - 1954, NXB Tổng hợp TP.HCM - 2016)

5 Thanh Niên
Khi người Pháp mới chiếm được Nam kỳ, họ chưa có loại tiền riêng để lưu hành, phải dùng đồng franc của Pháp và đồng bạc Mễ Tây Cơ (còn gọi là đồng bạc con cò).
Tờ tiền Đông Dương mệnh giá 100 piastres /// Ảnh: Tư liệu của nhiếp ảnh gia Tam Thái Tờ tiền Đông Dương mệnh giá 100 piastres - Ảnh: Tư liệu của nhiếp ảnh gia Tam Thái
Tờ tiền Đông Dương mệnh giá 100 piastres
Ảnh: Tư liệu của nhiếp ảnh gia Tam Thái
Dân chúng không quen với 2 loại tiền này nên gây không ít trở ngại về tài chính buộc chính quyền mới vẫn phải công nhận và cho lưu hành tiền nhà Nguyễn mang các niên hiệu Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức bằng đồng hay kẽm.
Trong thời gian từ năm 1874 - 1879, ở Nam kỳ người Pháp cho dùng cả đồng đô la Mỹ, đô la Hồng Kông và đồng tiền Ấn Độ. Do đó, ở Sài Gòn phát sinh dịch vụ đổi tiền các loại làm cho một số Ấn kiều có dịp đầu cơ thu lợi. Nếu đem so sánh giá hối đoái theo giá chính thức, thì 1 đồng franc đổi được 600 đồng tiền của ta, 1 đồng bạc con cò đổi được 3.000 đồng tiền của ta.
Ngân hàng Đông Dương
Ngày 21.1.1875, tổng thống Pháp ban hành sắc lệnh thành lập Ngân hàng Đông Dương, trụ sở đặt tại Paris (Pháp) và chi nhánh đặt ở các nước thuộc địa, giao độc quyền phát hành đồng bạc để thống nhất tiền tệ toàn xứ Đông Dương, trong đó có Nam kỳ, thời hạn 45 năm từ 1875 - 1920. Sau đó, lưỡng viện quốc hội Pháp quyết định tăng thêm độc quyền 25 năm nữa.
Để bảo đảm uy tín cho đồng bạc của ngân hàng, ngày 5.7.1881 tổng thống Pháp ban hành sắc lệnh bắt buộc phải dùng đơn vị tiền tệ là đồng bạc (piastre) trong việc lập ngân sách Nam kỳ kể từ niên khóa 1882. Mọi thu chi đều dùng đồng bạc của Ngân hàng Đông Dương gồm 2 loại: loại đúc bằng kim khí và loại in bằng giấy.
Loại bằng kim khí có mệnh giá 1 đồng, 50 xu, 20 xu, 10 xu (thường gọi 5 hào hay cắc, 2 hào, 1 hào), 5 xu, 1 xu và nửa xu. Loại 1 đồng được đúc bằng bạc, hình tròn, đường kính 34 mm, không có lỗ ở giữa, mặt trước có hình bà Marianne nữ thần tự do (biểu tượng nền Cộng hòa Pháp), do đó dân chúng quen gọi là đồng bạc bà đầm xòe, vành phía trên đề chữ République Française, phía dưới đề năm phát hành. Đó là các năm 1879, 1885 và 1895. Loại 50 xu, 20 xu, 10 xu cũng đúc bằng bạc. Loại 5 xu bằng bạc pha kền, loại 1 xu và nửa xu làm bằng đồng điếu, cả hai loại này ở giữa có lỗ tròn. Loại nửa xu được làm vào năm 1938. Nghị định của Toàn quyền Đông Dương cho lưu hành kể từ ngày 1.1.1880 các loại hào và xu trên đây.
Các loại tiền bằng bạc rất được các nhà giàu ưa thích, thường bỏ tiền hay hàng hóa ra mua giá cao để tích trữ, do đó số tiền lưu hành trên thị trường ít dần, trở ngại lớn cho việc giao thương. Để chấm dứt tình trạng đó, năm 1917 Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định nói rõ: ai đã mua, bán hay đổi hoặc hứa hẹn mua, bán, đổi chác các đồng bạc và hào xu của Ngân hàng Đông Dương cao hơn giá trị hợp pháp hoặc có hứa thù lao nào đó đều bị phạt tù từ 1 - 15 ngày và phạt tiền từ 16 - 100 fr hay một trong 2 hình phạt đó. Việc tịch thu các đồng bạc và tiền lẻ của Ngân hàng Đông Dương có thể được cơ quan kho bạc tuyên bố nếu xét thấy có sự thiệt hại cho quyền lợi của cơ quan này.
Loại bạc bằng giấy do Ngân hàng Đông Dương phát hành gồm 2 giai đoạn với một số đặc điểm khác nhau. Từ ngày 21.1.1875 đến ngày 21.1.1920, có các loại giấy bạc: 1 đồng, 5 đồng, 20 đồng, 100 đồng (ảnh). Trên tờ giấy bạc 1 đồng phát hành ngày 3.8.1891 có đóng thêm chữ SAIGON bằng mực đỏ. Sở dĩ như vậy là vì lúc in tờ giấy bạc chưa có chủ trương giới hạn khu vực phát hành. Sau đó mới có quyết định chỉ phát hành tại Sài Gòn và lưu hành trên đất Nam kỳ mà thôi.
Cuộc khủng hoảng tài chính
Sắc lệnh của tổng thống Pháp chỉ cho phép ngân hàng tung ra thị trường một số lượng giấy bạc không được quá 3 lần số quý kim và đá quý tồn trữ. Nhưng đến năm 1920 tổng số đó đã vượt quá 12,6 lần, vì ngân hàng được độc quyền phát hành giấy bạc mà lại không có cơ quan nào kiểm soát gây nên khủng hoảng tài chánh trong hai năm 1919 - 1920. Dân chúng đổ xô đến các chi nhánh hay đại lý ngân hàng đòi đổi giấy bạc lấy vàng và đá quý đúng giá tương đương đã được ghi trên giấy bạc, khiến ngân hàng có thể phá sản. Để bảo vệ quyền lợi của giới tư bản tài chánh, tháng 3.1920 Toàn quyền Đông Dương tuyên bố “chế độ lưu hành cưỡng bức” đối với đồng bạc. Lại cho phép lưu hành thêm 25 triệu đồng nữa ngoài số đã có, cho phép ngân hàng không phải đổi quý kim và đá quý cho người có giấy bạc, mặc dầu trên tờ giấy bạc vẫn còn ghi câu “Payables en espèces a vue au porteur” (trả bằng vàng cho người cầm giấy bạc này).
Ngày 21.1.1920 phát hành giấy bạc lần 2. Thực ra ban đầu thời hạn độc quyền chỉ được từng hạn 6 tháng. Hết 6 tháng lại được gia hạn tiếp bằng sắc lệnh của tổng thống Pháp. Về sau thấy cứ gia hạn kiểu đó quá phiền phức, vả lại việc phát hành giấy bạc cũng chỉ có Ngân hàng Đông Dương đảm trách liên tục, chẳng có cơ quan nào xen vào nên trong phiên họp ngày 2.2.1931, Hạ nghị viện Pháp giao độc quyền cho Ngân hàng Đông Dương phát hành giấy bạc trong 25 năm. Theo đó, thời hạn phải đến năm 1956 mới hết nhưng đến cuối năm 1939 chiến tranh thế giới bùng nổ, nước Pháp bị Đức chiếm đóng, chỉ còn liên lạc với Đông Dương bằng vô tuyến điện nên ngân hàng đặt trụ sở tại Paris cũng ngưng việc phát hành giấy bạc vì không thể chở qua được.

Bình luận 5

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Kiến Hòa

Kiến Hòa

Tôi không hiểu tại sao gia đình tôi lại có 1 tờ 500 đồng Đông Dương còn mới tinh. Tờ giấy bạc này màu sắc rất đẹp, phẩm chất cao khó tin và có hình 3 phụ nữ Đông Dương.
TRINH NGOC THUAN

TRINH NGOC THUAN

TÔI LÀ NGƯỜI SƯU TẬP, NẾU ANH KHÔNG CÓ NHU CẦU SỬ DỤNG THÌ CHUYỂN NHƯỢNG CHO TÔI, SỐ ĐIỆN THOẠI CỦA TÔI: 0918.492.294
Cao Đình Nhân

Cao Đình Nhân

Đọc bài này bổ ích, té ra đồng, hào (cắc), xu là các đơn vị tính tiền tệ nước ta nhưng sợ bị nhầm lẫn nên không dám có ý kiến gọi tiền kim loại là đồng xu của nhiều người cả trên các loại báo, văn bản nhà nước!!! Nay cần biết và nói cho rõ để dùng đúng và thống nhất!
qqqqq

qqqqq

Đúng thế đấy bạn ạ. Kể từ năm 1958 khi nhà nước VNDCCH đổi tiền mới thì loại tiền từ 1 hào trở lên là tiền giấy, còn các loại tiền xu (5, 2, 1 xu) là kim loại. Từ đó mới sinh thói quen gọi tiền kim loại là tiền xu. Báo chí và thậm chí cả các văn bản chính thống cũng viết “tiền giấy” và “tiền xu”, có lẽ họ cũng không hiểu định nghĩa. Thật là không nên vậy.

tonydo

tonydo

Ông bà xưa gọi tờ giấy Cent nầy là giấy bộ Lư vì có hình bộ lư cho dễ gọi. Vậy mà dân nghèo suốt cuộc đời tảo tần chưa cầm được tờ giấy nầy. Hồi xưa thấy ai ăn vận quần áo lèn xèn mà cầm tờ 100 là bị Cò bót bắt ngay nghi ăn Trộm. Dân đi ra chợ mua đồ xỉa tờ nầy ra ; chủ tiệm gọi ông cò lại làm chứng mới dám thồi tiền. Tôi có người bà mua nguyên xác nhà lớn 3 gian 2 chái mà chưa hết 100 đồng nầy. hồi thời tây ai có 100 tờ gọi là Bá Hộ; còn được 1,000 tờ gọi là Thiên Hộ có văn bằng của triều đình Huế thời Tây thuộc tặng Bá hộ thiên hộ

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm