Lắt léo chữ nghĩa: Thượng đỉnh là gì?

16 Thanh Niên
Từ điển tiếng Việt của Trung tâm Từ điển học (Vietlex) do Hoàng Phê chủ biên giảng thượng đỉnh là 'đỉnh cao nhất' rồi liền sau đó là thí dụ hội nghị thượng đỉnh với chú thích trong ngoặc đơn là 'hội nghị cấp cao nhất'.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un tại thượng đỉnh Mỹ - Triều diễn ra ở Hà Nội ngày 27.2  /// Ảnh: Gia Hân Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un tại thượng đỉnh Mỹ - Triều diễn ra ở Hà Nội ngày 27.2 - Ảnh: Gia Hân
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un tại thượng đỉnh Mỹ - Triều diễn ra ở Hà Nội ngày 27.2
Ảnh: Gia Hân
Lời giảng này không thực sự xác đáng. Trong tiếng Việt hiện đại, dù là ngôn ngữ văn học hay khẩu ngữ, hai tiếng thượng đỉnh cũng rất ít được dùng với cái nghĩa là “đỉnh cao nhất”. Đây chủ yếu là một thuật ngữ chính trị, như trong thí dụ hội nghị thượng đỉnh mà chính quyển từ điển này đã cho. Nhưng lời chú giải trong ngoặc đơn của nó thì cũng chẳng thỏa đáng tí nào. “Cấp cao nhất” là một cách diễn đạt rất mơ hồ. Cấp cao nhất của một bộ dĩ nhiên là bộ trưởng, nhưng chẳng có ai gọi Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 51 tại Singapore vừa qua (2018), chẳng hạn, là “hội nghị thượng đỉnh” cả.
Thượng đỉnh chỉ dùng cho các cuộc hội nghị của các nguyên thủ quốc gia hoặc người đứng đầu chính phủ mà thôi. Đây là một hình thức sao phỏng (loan translation) dùng để dịch danh từ summit của tiếng Anh, thường được giảng một cách đơn giản là “a meeting between heads of government” (hội nghị giữa những người đứng đầu chính phủ), còn chi tiết hơn thì là “an international meeting of heads of state or government, usually with considerable media exposure, tight security, and a prearranged agenda” (hội nghị quốc tế của những người đứng đầu quốc gia hoặc chính phủ, có truyền thông đưa tin rộng rãi, an ninh thắt chặt và một nghị trình được sắp xếp trước). Summit là dạng tắt của summit meeting, cũng gọi là summit conference (ít dùng hơn), đều có nghĩa là “hội nghị thượng đỉnh”.
Thượng đỉnh là một cách dịch của riêng tiếng Việt, hoàn toàn không dính dáng gì đến tiếng Hán. Vì thế, việc từ điển Hoàng Phê dùng hai chữ Hán [上頂] để chú thích cho mục thượng đỉnh là một việc làm vô lý và hoàn toàn vô ích. Trong tiếng Hán thì “hội nghị thượng đỉnh” là thủ não hội nghị [首腦會議], nói tắt thành thủ não [首腦], hoặc cao phong hội nghị [高峰會議], nói tắt thành phong hội [峰會]. Trung Quốc cấm văn võng [中国禁闻网] có chuyên mục [美朝首腦] “Mỹ Triều thủ não”. Còn BBC News (Trung văn) ngày 28.2.2019 thì chạy tít [金正恩和特朗普越南河內峰會] “Kim Chính Ân hòa Đặc Lãng Phổ Việt Nam Hà Nội phong hội”(Donald Trump được phiên âm thành Đặc Lãng Phổ).
Nhưng có ý kiến cho rằng cách dùng thượng đỉnh cũng không hợp lý vì “thượng đã là đỉnh rồi nên thượng đỉnh là thượng lên đỉnh”. Đây là một cách nói thiếu suy nghĩ vì với cách hiểu này thì thượng đỉnh (chữ [上] lẽ ra phải đọc là thướng thì mới có nghĩa là “lên”) sẽ là một ngữ vị từ, tức là một cấu trúc cú pháp do vị từ động làm trung tâm.
Còn thượng đỉnh ở đây lại là một danh ngữ chính phụ mà thượng là định ngữ còn đỉnh là bị định ngữ, làm trung tâm của danh ngữ. Phải là danh ngữ thì thượng đỉnh mới được dùng để dịch danh từ summit của tiếng Anh chứ. Nó không phải là kết quả của một cách tạo từ sai trái, mà được tạo ra theo cái mẫu của danh ngữ Thượng đế.
Thượng trong thượng đỉnh cũng có vai trò và ý nghĩa y như Thượng trong Thượng đế. Nếu muốn nói thượng đỉnh bị đặt sai thì phải chứng minh rằng Thượng đếcũng là một cách đặt sai.

Bình luận 16

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Lê

Từ summit trong tiếng Anh không phải chỉ dành để nói đến hội nghị như bài viết. Summit nghĩa đầu tiên là "Đỉnh của một ngọn núi." Từ điển Oxford ghi rất rõ từ này có hai nghĩa: (1) the highest point of something, especially the top of a mountain; (2) an official meeting or series of meetings between the leaders of two or more governments at which they discuss important matters. Cũng theo từ điển Oxford thì nghĩa gốc của summit trong Middle English là "top part". Như vậy từ này xuất phát từ nghĩa ban đầu là: phần đỉnh, đỉnh cao, nơi cao nhất... của cái gì đó.
Mai

Mai

Các nước sử dụng ngôn ngữ có những từ gốc Hán là Nhật và Việt Nam không phải lúc nào cũng rập khuôn như từ ngữ của Trung Quốc. Từ summit trong tiếng Trung là "cao phong" (高峰) còn trong tiếng Nhật lại là "đỉnh thượng" (頂上) thì không thể đem kết luận người Nhật dùng từ một cách vô lý được. Từ "thượng đỉnh" của người Việt được dùng để gọi tên hội nghị đã lâu. Sau này tác giả Hoàng Phê mới tổng hợp đưa vào từ điển cho nên nếu có bình luận thì đúng nhất là truy nguyên ra những ai là người đầu tiên đã dùng từ này để gọi tên hội nghị... Theo tôi nếu Nhật gọi summit là "đỉnh thượng" thì người Việt gọi là "thượng đỉnh" cũng chẳng có gì là vô lý cả!
Lê Bá Hùng

Lê Bá Hùng

Đừng chẻ tóc làm 4. Trong ngôn ngữ không có sai, chỉ có hiểu và không hiểu thôi.
Vũ

@Lê Bá Hùng: Cám ơn bạn, tôi đang điêu đứng vì học tiếng Anh mãi vẫn chưa tới đâu. Nay tôi đã có thể đàng hoàng nói với người Mỹ, Anh, Úc v.v... : "Trong ngôn ngữ không có sai, chỉ có hiểu và không hiểu thôi"! Thánh kìu !!!
Nguyen Long

Nguyen Long

Rất đồng ý với tác giả bài viết khi nói rằng: "Thượng đỉnh là một cách dịch của riêng tiếng Việt, hoàn toàn không dính dáng gì đến tiếng Hán". Cảm ơn tác giả An Chi!
Phong Vu

Phong Vu

Cả hai chữ "thượng" và "đỉnh" đều cần thiết để chỉ ra đỉnh cao nhất của nhiều đỉnh, vì hệ thống quyền lực của một quốc gia tương tự như một rặng núi hay một cây to có nhiều nhánh nhiều đỉnh. Hoàng Phê dùng hai chữ Hán [上頂] là gần nhất với nguồn gốc chữ Hán Việt của thượng đỉnh. Nếu dịch thượng đỉnh là thủ não [首腦] thì nghĩa chỉ còn chữ đỉnh mất đi chữ thượng. Còn dịch là phùng hội [峰會] thì lại có hàm ý nghĩa cụ thể hơn là thượng đỉnh của hai thế lực đối nghịch nhau phùng (mang) khi gặp nhau.
Xem thêm bình luận

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm