100 năm cà phê Khe Sanh: Loại hạt làm đổi thay vùng đất

10/10/2026 06:06 GMT+7

Sau 100 năm cây cà phê được trồng ở Khe Sanh, đã có hàng ngàn người có cơm no áo ấm. Rất nhiều người không chỉ trồng mà muốn chế biến, xây dựng sản phẩm và đưa cà phê Khe Sanh ra thị trường quốc tế…

Sự giao hòa giữa điều kiện tự nhiên và bàn tay con người đã tạo nên bản sắc của cà phê Khe Sanh, sản phẩm mang dấu ấn của vùng đất phía tây Trường Sơn và kết tinh từ quá trình thích nghi, sản xuất, chọn lọc và gìn giữ qua 100 năm.

SINH KẾ CỦA HƠN 8.600 HỘ DÂN

Sau khoảng 1 thế kỷ hình thành và phát triển, cây cà phê đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của người dân phía tây Quảng Trị. Đến năm 2026, có hơn 8.600 hộ dân ở Khe Sanh gắn bó với cây cà phê, trong đó hơn một nửa là đồng bào Bru - Vân Kiều và Pa Kô.

Đối với nhiều hộ gia đình, vườn cà phê là nguồn thu nhập quan trọng, tạo việc làm tại chỗ và góp phần ổn định đời sống. Từ chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh đến thu hái, sơ chế, bảo quản, chế biến và tiêu thụ, cây cà phê tạo việc làm cho người dân trong mọi thời điểm.

Vườn cà phê của gia đình chị Hồ Thị Liễu (28 tuổi, ở thôn Trằm, xã Khe Sanh) trồng cạnh nhà sàn là gia tài lớn nhất và được gìn giữ qua 3 thế hệ. Người phụ nữ Vân Kiều chia sẻ với chúng tôi, trước đây thế hệ cha ông chỉ biết đi lấy mây, nứa về bán kiếm tiền đong gạo; thì nay nhờ được nhà nước "mách" cho cách trồng cà phê và được đi tập huấn, các thành viên trong gia đình bắt đầu biết cách bón phân, tỉa cành, chăm sóc sau khi hái… "Khi bố mẹ già đi, vợ chồng tôi được giao lại vườn với lời dặn, dù có chết cũng không được chặt bỏ hay bán cho người khác", chị Liễu nói.

Cà phê Khe Sanh còn kéo theo lượng lớn lao động có thêm việc làm, đặc biệt mỗi mùa thu hoạch. Bà Lê Thị Tằm (61 tuổi, ở thôn 1, xã Khe Sanh) nhẩm tính rằng cứ mỗi đợt cà phê chín, gia đình lại thuê 10 - 15 người để hái quả với tiền công trung bình 3.000 đồng/kg. Gần 35 năm trồng cà phê và nhiều phen nuốt nước mắt vì cà phê rớt giá, mùa vụ năm 2025 là kỳ tích khi giá cà phê tươi có lúc được đẩy lên 28.000 đồng/kg. Với vườn cà phê hơn 1,5 ha, gia đình bà Tằm lãi ròng hơn 200 triệu đồng. "Đó là nhà tôi trồng ít, chứ nhà nào có rẫy lớn, lời cả tỉ bạc", bà chép miệng.

KHÔNG CAM CHỊU CHỈ LÀM... NÔNG DÂN

Cùng với quá trình hình thành và mở rộng vùng sản xuất, cà phê Khe Sanh ngày càng được biết đến qua nhiều sản phẩm, nhãn hàng và thương hiệu của các hợp tác xã (HTX), doanh nghiệp trên địa bàn.

Ông Nguyễn Anh Cư, Phó chủ tịch UBND xã Khe Sanh, cho hay cà phê Khe Sanh không phải của riêng xã Khe Sanh. Thương hiệu, vùng trồng cà phê Khe Sanh còn được các xã lân cận như A Dơi, Tân Lập, Hướng Phùng tham gia xây dựng. "Vì vậy, cà phê Khe Sanh đã là thương hiệu dùng chung", ông Cư nói.

Nhưng để khuếch trương thương hiệu cà phê Khe Sanh, nếu chỉ có "vai" người nông dân thì chưa đủ. Cần những người suy nghĩ lớn hơn, làm lớn hơn. Bà Nguyễn Thị Hằng (48 tuổi, ở thôn Trằm, xã Khe Sanh, Chủ nhiệm HTX nông sản Khe Sanh) vừa có cơ duyên và sự bền bỉ gầy dựng thương hiệu cà phê Khe Sanh. Quê ở Hải Dương, một ngày năm 2000 bà Hằng về thăm quê chồng ở Khe Sanh và bị hút hồn bởi vùng đất đai trù phú, màu mỡ của những vườn cà phê, thế rồi bà quyết dọn vào quê chồng ở hẳn. Bà khởi nghiệp bằng 0,5 ha cà phê từ những đồng vốn ít ỏi và đầy rẫy chông gai, tròng trành khi giá cà phê xuống thấp, nhiều người xung quanh cũng bán đổ, bán tháo vườn cà phê. Bà bỏ công sức đi tham quan các mô hình ở Thái Lan, Lào, Tây nguyên, TP.HCM, cuối cùng tìm ra con đường sáng: thành lập HTX, kêu gọi các hộ nông dân hợp lực.

Năm 2019, HTX nông sản Khe Sanh do bà Hằng làm chủ nhiệm ra đời, ban đầu chỉ có 7 thành viên, nay có đến 30 thành viên chính thức và 115 thành viên liên kết, làm ăn với 300 hộ trồng cà phê ở bên ngoài với tổng diện tích cà phê 168 ha. "Với việc ký hợp đồng cam kết bao tiêu toàn bộ số lượng cà phê do bà con nông dân sản xuất, trung bình một năm HTX thu mua khoảng 3.000 tấn quả tươi cà phê. Trong đó, sản phẩm của khoảng 15% diện tích cà phê được chế biến sâu để làm ra các loại hàng chất lượng cao, cà phê đặc sản, cà phê bột, cà phê phin, cà phê hòa tan…; 85% còn lại bán qua một nhà xuất khẩu trung gian", bà Hằng nói.

Tất nhiên, tỷ lệ này chưa thể làm hài lòng một người đam mê cà phê như bà Hằng, nên bà tiếp tục dấn thân vào chế biến sâu. Kết quả, sản phẩm Arabica Khe Sanh Coffee của HTX nông sản Khe Sanh đã được Bộ NN-PTNT cũ (nay là Bộ NN-MT) công nhận sản phẩm OCOP 5 sao duy nhất của tỉnh Quảng Trị hồi năm 2025.

Nhưng dường như vẫn chưa đủ, khi bà Hằng cùng các cộng sự tiếp tục chuyển diện tích cà phê sang canh tác hữu cơ, nâng cao chất lượng sản phẩm và gia tăng giá trị. "Tôi mơ một ngày mình có thể xây dựng được một quy trình khép kín, từ sản xuất, chế biến đến đưa sản phẩm ra thị trường. Trong đó, có cửa hàng cà phê chất lượng cao và khu vực để du khách trải nghiệm. Tại đây, du khách có thể tìm hiểu các giống cà phê, cách thu hái, sơ chế và những phương pháp chế biến khác nhau để tạo ra từng dòng sản phẩm", bà Hằng chia sẻ. (còn tiếp)

Nhiều thương hiệu khẳng định vị thế trên thế giới

Cà phê Khe Sanh ngày càng khẳng định vị thế với nhiều sản phẩm đạt OCOP. Tiêu biểu, Khe Sanh Coffee của HTX nông sản Khe Sanh có sản phẩm đạt OCOP 5 sao; Bốn Phương Coffee của HTX nông nghiệp sinh thái Bốn Phương đạt OCOP 3 sao; Pun Coffee cũng ghi dấu tại nhiều cuộc thi cà phê đặc sản trong nước và quốc tế.

Từ năm 2019, cà phê Khe Sanh được đề cử vào Top đặc sản VN. Giai đoạn 2021 - 2025, nhiều mẫu Arabica Khe Sanh liên tiếp đoạt giải tại các cuộc thi cà phê đặc sản; năm 2023 lọt Top 5 cà phê đặc sản thế giới. Năm 2021, Pun Coffee ký hợp đồng độc quyền phân phối 2 tấn cà phê Arabica Khe Sanh tại Mỹ.

Hiện Pun Coffee được HTX nông nghiệp sinh thái hữu cơ Chân Mây, HTX nông sản Khe Sanh và nhiều đơn vị khác liên kết với nông dân để phát triển cà phê chất lượng cao, hướng đến cà phê đặc sản.