Dưới gốc cây đa này, ngày 16.8.1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã chỉ huy lễ xuất quân của Giải phóng quân tiến về Hà Nội, tham gia cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Cùng lán Nà Lừa, đình Tân Trào, đình Hồng Thái..., cây đa Tân Trào là một di tích sống và đi vào tiềm thức của mọi người dân Việt Nam.
Có mặt tại Tân Trào tuần qua, chúng tôi bàng hoàng khi thấy cây đa lịch sử sum sê cành lá ngày nào, nay chỉ còn non nửa. Phần tán cây hướng ra phía Bảo tàng Tân Trào đã biến mất, chỉ còn vài cành nhánh thưa thớt hướng về thôn Tân Lập. Những vết cưa còn mới trên thân cây dường như không thể lành, trong khi gốc rễ, cành lá của cây nom không còn sức sống.
Bà Lưu Thị Khen, một người Tày năm nay đã 74 tuổi, nhà ở ngay gần gốc đa, nói rằng lúc bà lớn lên, cây đa cổ thụ với hai gốc chính gọi là "cây đa ông" và "cây đa bà". "Cây đa ông" to hơn ở phía ngoài đã gãy một cành năm 1990 và bốn năm sau thì chết hoàn toàn. Cây đa hiện tại đang được bảo tồn là "cây đa bà", phần còn lại của cây đa Tân Trào nguyên thủy. Theo các chuyên gia, cây có tuổi khoảng 300 năm.
Người dân địa phương cho biết, khoảng những năm 1969-1970, khi xây dựng hồ chứa nước Nà Lừa, một lượng lớn xe máy, xăng dầu được tập kết dưới gốc cây. Khả năng bộ rễ đa bị ảnh hưởng bởi xăng dầu được đặt ra. Năm 1986, cây héo lá. Tỉnh Hà Tuyên khi đó đã chỉ đạo ngành nông nghiệp bới đất quanh gốc đa và đổ vào gần 20 tấn phân mục rồi lấp đất, tưới nước. Lá cây nhờ thế đã xanh trở lại, quá trình lão hóa chậm đi đôi chút. Năm 2000, lá đa nhỏ lại, cằn cỗi và thiếu sức sống, búp đa không vàng như trước. Tỉnh Tuyên Quang đã yêu cầu Ban quản lý khu di tích dựng hàng rào và không cho khách vào trong gây lún đất, ảnh hưởng tới sinh trưởng của rễ cây. Một kỹ sư nông nghiệp được cử về Tân Trào để theo dõi và chăm sóc cây. Tưới nước hằng ngày, nhử rễ, phun thuốc kích thích sinh trưởng là công việc đã được làm rất chu đáo từ năm đó.
Tuy nhiên, cây đa không có dấu hiệu bình phục. Sau lễ kỷ niệm 60 năm Cách mạng Tháng 8 tổ chức năm 2005, nhiều cành đa đã khô héo khiến Ban quản lý khu di tích phải thuê xe cẩu về xén tỉa, đồng thời tiếp tục chăm sóc, tưới nước, bắt sâu. Rạng sáng 26.5.2007, một cành đa to tự gãy rơi xuống đất. Đúng một tháng sau, một cành đa lớn lại gãy. Bốn tháng một ngày sau, cành đa to thứ ba tiếp tục gãy. Đáng nói là trong khi lá cây vẫn còn tươi, phần gỗ trong thân cành đã mục, khiến cho cành cây tự gãy ngay trong trời quang mây tạnh. Điều này khiến cho một số chuyên gia đặt vấn đề, phải chăng cây đa Tân Trào đã quá già và đang chết dần theo quy luật tự nhiên?
Tháng 8.2007, Bộ Nông nghiệp - Phát triển nông thôn đã cử một đoàn cán bộ lên khảo sát hiện trạng của cây đa Tân Trào và giao cho Viện Khoa học lâm nghiệp nghiên cứu và đề xuất phương án bảo tồn. Được biết, viện này đã đưa ra 4 phương án với nhiều giải pháp khác nhau. Ngày 17.3, UBND tỉnh Tuyên Quang sẽ lấy ý kiến các nhà khoa học và một số người dân địa phương giàu kinh nghiệm để tìm ra biện pháp tối ưu.
Cùng với những nỗ lực bảo tồn cây đa hiện tại, chúng ta có thể phải đón nhận khả năng xấu nhất. Chấp nhận thực tế này, có thể sẽ tìm ra phương án hợp lý để bảo tồn một hình ảnh đã đi vào lịch sử dân tộc.
Lưu Quang Phổ
Bình luận (0)