Cùng với rà soát quy hoạch và tác động môi trường, các giải pháp chuyển đổi công năng, khai thác đa mục tiêu thủy lợi, điện mặt trời, hay phát triển thủy điển tích năng... đang là hướng đi mới giúp thực sự "xanh hóa" thủy điện nhỏ sau thời gian dài phát triển ồ ạt.

Chuyển đổi công năng, thủy điện phục vụ thủy lợi

Cuối tháng 7.2026, miền Bắc bước vào cao điểm mùa mưa lũ. Trên con suối Chút nơi nhà máy thủy điện Suối Chút 2 (bản Chút, xã Văn Bàn, Lào Cai) được xây dựng, nước lũ đục ngầu cuồn cuộn đổ về. Tiếng nước lũ chảy qua cánh phai của đập thủy lợi vang xa, cách cả trăm mét vẫn có thể nghe rõ.

Nhà chỉ nằm dưới đập thủy lợi của thủy điện Suối Chút 2 chừng 200m, gia đình ông Nguyễn Văn Chanh (48 tuổi, thôn Làng Chút, xã Văn Bàn) vẫn bình thản ngồi bóc những bắp ngô vừa thu hoạch. Với ông, tiếng nước dồn dập mỗi mùa mưa lũ đã trở thành âm thanh quen thuộc.

ẢNH: ĐÌNH HUY

Ông Chanh kể, nhà máy thủy điện Suối Chút 2 được xây dựng năm 2019, hoàn thành và đưa vào hoạt động từ năm 2020. Sau đó, một đập thủy lợi cũng được xây dựng phía dưới nhà máy nhằm tích nước, phục vụ tưới tiêu cho người dân. 

Trong khoảng 6 năm qua, kể từ khi thủy điện Suối Chút 2 xuất hiện, ông nhận thấy ảnh hưởng của lũ tại khu vực này giảm đáng kể. Trước đây, mỗi mùa mưa, nước thường dâng khiến tuyến đường qua khu vực ngập khoảng 1 m, bây giờ thì giảm hẳn.

Vào mùa khô, khi đồng ruộng thiếu nước, phía thủy điện mở đập thủy lợi để xả nước phục vụ sản xuất. “Trước đây chưa có thủy điện, hoa màu của chúng tôi thường xuyên thiếu nước. Bây giờ thì yên tâm hơn rồi”, ông Chanh chia sẻ.

Ông Hà Kim Quy, Quản đốc Nhà máy thuỷ điện Suối Chút 2, điểm đặc biệt của Suối Chút 2 là nhà máy thủy điện được xây dựng phía thượng lưu một công trình thủy lợi đã có từ trước. Khi thiết kế nhà máy, chủ đầu tư phải tính toán để việc phát điện không làm ảnh hưởng đến nguồn nước tưới của người dân. 

Cách nhà điều hành khoảng hơn 200 m chủ đầu tư xây thêm một hồ điều tiết với 3 cửa van, dung tích khoảng 25.000 m³. Công trình này, không chỉ phục vụ việc điều tiết dòng nước mà còn có nhiệm vụ bảo đảm nguồn nước tưới cho khoảng 450 ha lúa ở vùng hạ du trong thời gian nhà máy tích nước phát điện.

Theo quy trình vận hành, từ ngày 1.11 - 30.6 năm sau, toàn bộ 3 cửa van được đóng để tích và điều tiết nước phục vụ thủy lợi. Khi nguồn nước trong hồ điều tiết không đủ, nhà máy sẽ xả nước từ hồ thủy điện xuống để đáp ứng nhu cầu tưới tiêu. Trong mùa mưa, từ ngày 1.7 - 30.10, các cửa van được kéo lên, trả lại lòng suối để nước lũ thoát theo dòng chảy tự nhiên.

Đại diện UBND xã Văn Bàn cho biết thêm, khác biệt lớn nhất của thủy điện Suối Chút 2 so với những thủy điện khác chính là việc không chặn dòng suối tự nhiên mà dẫn nước để phát điện. Kể từ khi nhà máy đi vào hoạt động, cường độ lũ đổ về hạ lưu đã giảm đi rõ rệt. Cùng đó, mô hình thuỷ điện kết hợp thủy lợi của thủy điện Suối Chút 2 đã mang lại quả vượt trội cho địa phương khi vừa khai thác năng lượng, vừa bảo vệ sinh kế bền vững cho người dân vùng cao.

Thực tế, ngoài thủy điện Suối Chút 2 kết hợp mục tiêu cấp nước, thủy điện Séo Hồ nằm trên địa bàn tỉnh Hà Giang cũ (nay là Tuyên Quang) đã chuyển hoàn toàn sang cấp nước. Đây vốn là một nhà máy với công suất chỉ chừng 300 kVA từng cấp điện cho thị trấn Đồng Văn, tỉnh Hà Giang cũ và thường phải dừng vận hành vào 3 tháng mùa khô hàng năm vì không đủ nước. 

Do nhu cầu điện hiện nay đã được đáp ứng, các đối tác Đức và VN đã nghĩ ra một giải pháp độc đáo, biến nó thành một trạm bơm áp dụng công nghệ PAT (máy bơm kết hợp với tuốc-bin) không dùng điện để bơm nước lên đỉnh Ma Ú với độ chênh cao gần 700 m, từ đó giải quyết cơ bản vấn đề cấp nước cho thị trấn Đồng Văn và một số bản lân cận.

Theo một nghiên cứu của các tác giả Viện Khoa học Thủy lợi VN vào năm 2025, với 57 trong tổng số 355 trạm thủy điện tại khu vực miền núi phía Bắc đã ngừng hoạt động, việc chuyển đổi các trạm thủy điện nhỏ hoạt động không hiệu quả sang cấp nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất được xem như giải pháp đáng giá khi tận dụng được cơ sở hạ tầng hiện có.

Kết hợp điện mặt trời nổi, phát triển thủy điện tích năng

Dù mang lại nhiều lợi ích, giải pháp chuyển đổi công năng hay kết hợp cấp nước thủy lợi không phải lúc nào cũng khả thi. Với gần 400 hồ chứa thủy điện vẫn đang vận hành, một giải pháp giúp thực sự “xanh hóa” thủy điện chính là kết hợp thủy điện với điện mặt trời nổi trên hồ chứa. 

ẢNH: TRUNGNAMEC

Với mô hình này, cùng một hồ chứa có thể khai thác đồng thời hai nguồn năng lượng. Khi có nắng, điện mặt trời nổi bổ sung sản lượng cho hệ thống; thủy điện có thể được vận hành linh hoạt hơn theo nguồn nước và nhu cầu phụ tải. Quan trọng hơn, việc có thêm nguồn điện từ mặt trời giúp giảm áp lực phải khai thác nước chỉ để duy trì sản lượng điện.

Mô hình này đã được thực hiện thành công tại hồ thủy điện Đa Mi (tỉnh Lâm Đồng) năm 2019, vận hành với công suất 20,5 MWp. Đến tháng 7.2026, tỉnh Lâm Đồng đã phê duyệt dự án nhà máy điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện Đồng Nai 2 có công suất 240MW, tương đương 300 MWp, sản lượng điện bình quân khoảng 460 triệu kWh mỗi năm. 

Sau dự án này, Lâm Đồng tiếp tục mở thêm dư địa phát triển năng lượng tái tạo từ các lòng hồ thủy điện. Mới đây nhất, ngày 19.8, tỉnh này đã duyệt chủ trương đầu tư Dự án Nhà máy điện mặt trời KN Buôn Tua Srah (xã Quảng Phú) có công suất thiết kế 312 MW, tương đương 390 MWp.

Tại miền Bắc, sáng 18.5.2026, UBND tỉnh Sơn La đã tổ chức động thổ dự án điện mặt trời nổi lòng hồ thủy điện Sơn La (800 MW). Dự án có tổng mức đầu tư khoảng 17.000 tỉ đồng xây dựng nhà máy điện nổi, công suất 800 MW nhằm bổ sung sản lượng điện khoảng 1.250 GWh điện sạch mỗi năm cho hệ thống điện quốc gia để cung cấp điện cho phụ tải trong tỉnh và khu vực miền Bắc.

TS Nguyễn Huy Hoạch, Hiệp hội Năng lượng VN, đánh giá, đây là giải pháp rất tốt bởi 3 lý do. Đầu tiên, diện tích mặt nước của thủy điện hiện hầu hết không làm gì nên được tận dụng. Thứ hai, hệ thống đấu nối với lưới điện đã có sẵn, chỉ cần đấu nối vào nhà máy thủy điện hiện hữu sẽ là sự kết hợp hiệu quả. Thứ ba, có thể tích hợp thêm hệ thống lưu trữ (mặt trời cộng với pin lưu trữ). 

“Bản thân thủy điện đã vận hành rất linh hoạt, khi thêm điện mặt trời cộng với pin lưu trữ sẽ tạo thành một hệ thống linh hoạt hơn nữa, càng tăng thêm độ ổn định cho hệ thống điện”, ông Hoạch nói, song lưu ý rằng: "không phải mọi hồ đều phù hợp". Điện mặt trời nổi cần được phát triển trên cơ sở đánh giá cụ thể từng hồ thủy điện.

Bên cạnh kết hợp điện mặt trời nổi trên hồ chứa thủy điện, một giải pháp được đề cập trong thời gian gần đây là thủy điện tích năng. Tại Nghị quyết số 70 ngày 20.8.2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Bộ Chính trị đã chủ trương, tiếp tục phát triển có chọn lọc một số thủy điện nhỏ và vừa, đẩy nhanh tiến độ các dự án thủy điện tích năng.

Theo TS Nguyễn Huy Hoạch, khác với thủy điện truyền thống, thủy điện tích năng không cần nhiều diện tích đất để làm hồ chứa - bởi chỉ cần dự trữ một lượng nước vừa đủ cho số giờ chạy máy bơm lên hồ theo công suất thiết kế (thường từ 5 đến 7 giờ) là đủ lượng nước cần thiết chảy xuống, qua tua-bin để phát điện. Do chủ động về nước dự trữ, quá trình vận hành của thủy điện tích năng không phụ thuộc nhiều vào chế độ thủy văn hàng năm, có thể linh hoạt điều chỉnh công suất vận hành theo nhu cầu phụ tải.

Tuy vậy, ông Hoạch lưu ý, việc phát triển thủy điện tích năng cũng gặp phải nhiều thách thức từ chi phí đầu tư, công nghệ và cả vấn đề môi trường, xã hội cũng như chính sách. “Để thúc đẩy sự phát triển thủy điện tích năng, cần thiết phải có các giải pháp đồng bộ, bao gồm việc cải thiện chính sách giá điện, hỗ trợ tài chính, tăng cường hợp tác quốc tế và cải thiện cơ chế cấp phép và quản lý”, ông Hoạch nói.

Nội dung: Đình Huy - Phan Hậu - Tư An