Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi giữ bảo vật quốc gia thế nào?

Đối diện với khí hậu nhiệt đới gió mùa đặc thù của miền Trung - Tây nguyên và sự xuống cấp tự nhiên của vật liệu, những người làm nghề bảo tàng tại đây phải nỗ lực xử lý từng trang giấy xề mủn rách, bóc tách từng lớp gỉ tiền cổ để bảo tồn nguyên vẹn hàng trăm ngàn hiện vật, các khối tư liệu lịch sử và các bảo vật quốc gia.

Những "nốt trầm" sau cánh cửa kho bảo quản

Không gian trưng bày của Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi vốn quen thuộc với công chúng qua hệ thống hiện vật phản ánh tiến trình lịch sử từ văn hóa Lung Leng, Sa Huỳnh, Champa, Đại Việt cho đến 2 cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc. Tuy nhiên, phần lớn khối di sản vật thể lại nằm ở khu vực phía sau hệ thống kho bảo quản chuyên biệt và phòng kỹ thuật nghiệp vụ.

Hiện nay, bảo tàng đang lưu giữ hàng trăm ngàn tài liệu, hiện vật và nhiều bộ sưu tập đa dạng. Khối lượng tư liệu này được phân bổ tại các kho bảo quản chuyên dụng, nhà trưng bày, các điểm di tích trực thuộc và không gian ngoài trời. 

Để kiểm soát tình trạng kỹ thuật, hệ thống kho được chia theo từng chất liệu cụ thể: gốm, kim loại, giấy, gỗ, đá, mây tre đan, hoặc phân loại theo tiến trình lịch sử.

ẢNH: TẠ HÀ

Khác với khâu trưng bày, công tác bảo quản đòi hỏi sự tỉ mỉ và tính chuẩn xác khoa học cao. Thách thức lớn nhất đối với công tác bảo tồn tại đây là điều kiện thời tiết miền Trung - Tây nguyên: nắng nóng gay gắt kéo dài vào mùa khô, mưa lũ kèm độ ẩm không khí rất cao vào mùa mưa. Sự biến thiên nhiệt, độ ẩm liên tục là tác nhân trực tiếp đẩy nhanh quá trình phong hóa, ô xy hóa và nấm mốc phá hủy cấu trúc vật liệu gốc.

Bà Phạm Thị Thanh Tuyết, Phó trưởng phòng Nghiên cứu sưu tầm - người gắn bó lâu năm với công tác bảo quản - cho biết mỗi chất liệu đòi hỏi quy trình cơ hóa học riêng biệt để bảo đảm tính nguyên vẹn và độ bền lâu dài. Trong đó, nhóm tài liệu bằng chất liệu giấy cổ truyền là phức tạp và nhạy cảm nhất.

Bộ sưu tập tài liệu giấy tại bảo tàng bao gồm giấy palia, giấy dó (giấy nghè), giấy điệp và giấy xề. Giấy palia và giấy xề khó xử lý nhất do cấu trúc sợi mỏng mảnh, trọng lượng nhẹ nhưng đặc tính hút ẩm rất mạnh. Khi tiếp xúc với độ ẩm cao kéo dài, các liên kết sợi dễ phân hủy, trở nên mủn nát. Ngược lại, khi độ ẩm xuống thấp trong mùa nắng nóng, bề mặt giấy lại giòn gãy. 

Mọi thao tác từ bóc tách các lớp tài liệu bết dính, làm sạch nấm mốc đến gia cố nền giấy đều phải tiến hành với độ cẩn trọng cao nhất, bởi bất kỳ tác động cơ học thiếu chuẩn xác nào cũng có thể làm đứt gãy sợi giấy, làm mất dấu vết mực tích, con chữ và dấu triện lịch sử.

Ở phân môn xử lý hiện vật kim loại, yêu cầu kỹ thuật cũng không kém phần khắt khe. "Tiền kim loại khi tiếp nhận từ lòng đất hoặc các tầng văn hóa khảo cổ phần lớn đều bị ô xy hóa nghiêm trọng, gỉ sắt bao bọc kết khối, cốt kim loại bị ăn mòn rỗng xốp, rất dễ vỡ vụn", bà Đặng Thị Lan, Phó trưởng phòng Kiểm kê - Tư liệu hóa và Bảo quản, chia sẻ.

Nhìn vào các khối gỉ sét ban đầu, rất khó để hình dung diện mạo nguyên trạng. Tuy nhiên, qua quá trình xử lý kỹ thuật bằng dung môi và phương pháp chuyên ngành, các lớp tạp chất ô xy hóa dần được bóc tách an toàn. Đường viền hoa văn, kích thước, niên hiệu chữ Hán ẩn sâu dưới lớp gỉ xanh dần lộ diện. 

Việc xử lý thành công những ký tự bị che lấp không chỉ trả lại tính nguyên bản cho hiện vật, mà còn cung cấp cơ sở khoa học chính xác để xây dựng hồ sơ khoa học và phục vụ trưng bày.

ẢNH: TẠ HÀ

Bảo vệ các bảo vật quốc gia

Quảng Ngãi là địa bàn giao thoa của các nền văn hóa cổ và là vị trí chiến lược qua các giai đoạn lịch sử. Hiện nay, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi vinh dự trực tiếp lưu giữ và quản lý các bảo vật quốc gia tiêu biểu:

Tượng tu sĩ Chăm Phú Hưng (thế kỷ 9 - 10): tác phẩm điêu khắc đá sa thạch của nghệ thuật Champa, thể hiện chân dung tu sĩ với phong cách tạo hình chuẩn mực, phản ánh chiều sâu mỹ thuật và đời sống tâm linh cổ xưa.

Bộ sưu tập trang sức vàng Trà Veo 3 và Lâm Thượng (thế kỷ 10 - 12): các cổ vật kim hoàn phản ánh trình độ luyện kim và giao thương của văn hóa Champa.

Khuôn in tín phiếu mệnh giá 1 đồng và 50 đồng (từ năm 1947): di vật lịch sử thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp, chứng minh quyền tự chủ tiền tệ của chính quyền cách mạng tại vùng tự do Liên khu 5.

ẢNH: TẠ HÀ

Song song với việc quản lý các bảo vật hiện có, bảo tàng đang hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị công nhận thêm 2 hiện vật tiêu biểu vào danh mục bảo vật quốc gia, gồm trống đồng Bàu Lác và chuông chùa Bác Ái.

Ông Nguyễn Chí Thanh, Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, cho biết việc quản lý khối lượng hiện vật đồ sộ cùng hệ thống bảo vật quốc gia đặt ra trách nhiệm pháp lý và chuyên môn nặng nề. 

Theo quy định pháp luật về di sản, chế độ bảo quản, bảo vệ bảo vật quốc gia đòi hỏi quy trình kỹ thuật và an ninh nghiêm ngặt. Đơn vị phải chuẩn bị đầy đủ trang thiết bị chuyên dụng và môi trường kiểm soát nhiệt, độ ẩm tối ưu để ngăn hiện vật xuống cấp.

ẢNH: TẠ HÀ

Chuyển đổi số: mở rộng không gian tiếp cận di sản

Tại buổi làm việc với Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng vào ngày 19.8 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh: "Trách nhiệm của thế hệ hôm nay không chỉ là bảo vệ những gì cha ông để lại, mà còn phải suy nghĩ nghiêm túc xem chúng ta sẽ để lại điều gì cho hàng trăm, hàng nghìn năm và mãi mãi về sau. Đây chính là bước chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia, trong đó mỗi thế hệ không chỉ tiếp nhận những gì quá khứ để lại, mà còn có trách nhiệm tạo dựng và gìn giữ những giá trị có thể trở thành di sản của đất nước qua hàng trăm, hàng nghìn năm sau".

Từ định hướng kiến tạo ký ức quốc gia cùng các quy định mới về thi hành luật Di sản văn hóa, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi xác định: hiện vật gốc là nền tảng cốt lõi, nhưng công nghệ số là giải pháp để đưa hiện vật tiếp cận rộng rãi với xã hội.

Trong điều kiện hạ tầng còn nhiều hạn chế, việc quét 3D hiện vật và số hóa dữ liệu đang từng bước giải quyết bài toán tiếp cận công chúng. Công nghệ quét 3D vừa thiết lập kho dữ liệu dự phòng phục vụ nghiên cứu lâu dài, vừa mở rộng khả năng tương tác trực quan.

Nhờ dữ liệu số hóa, nhiều hiện vật quý trước đây chỉ có thể lưu giữ trong kho chuyên dụng vì điều kiện bảo quản ngặt nghèo, nay đã có thể hiển thị đa chiều trên nền tảng trực tuyến. Người xem, từ học sinh, sinh viên đến các nhà nghiên cứu ở xa, có thể quan sát tỉ mỉ từng chi tiết hoa văn trên tượng tu sĩ Chăm Phú Hưng hay xoay đa góc độ bình gốm Long Thạnh mà không tác động vật lý lên hiện vật thật.

Bảo quản di sản là một chu trình kỹ thuật liên tục, đòi hỏi sự am hiểu sâu về khảo cổ học, lịch sử học, hóa học và công nghệ xử lý vật liệu. 

Đối diện với áp lực thời tiết và thời gian, sự cống hiến bền bỉ của đội ngũ kỹ thuật tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi chính là nền tảng để giữ nguyên vẹn giá trị hiện vật gốc, phục vụ công tác nghiên cứu và trao truyền cho các thế hệ mai sau.