Có phải khóa thông minh chỉ mở được bằng vân tay?

Không phụ thuộc vào hệ thống điện tử

Ở trạng thái hoạt động bình thường, khóa thông minh (smart lock) không chỉ nhận diện vân tay. Các nhà sản xuất luôn tích hợp đa dạng phương thức mở khóa như mật mã (PIN), thẻ từ (RFID), hoặc ứng dụng trên điện thoại thông minh qua Bluetooth/Wi-Fi...

Tuy nhiên, điểm gây hiểu lầm bắt đầu từ câu hỏi: "Làm thế nào để ra ngoài khi hệ thống điện tử tê liệt?". Nhiều người cho rằng khi mất điện hoặc cháy mạch điện tử, cửa sẽ không thể mở được nữa. Thực tế, các dòng khóa thông minh trên thị trường được thiết kế dựa trên nguyên tắc luôn có phương án mở khóa cơ học độc lập với hệ thống điện tử.

Ảnh: Anh Quân

Theo Quy chuẩn QCVN 06:2022/BXD của Bộ Xây dựng về an toàn cháy, các cửa trên lối ra thoát nạn phải mở được tự do từ bên trong mà không cần chìa khóa. Điều này buộc thiết kế chuẩn của một bộ khóa thông minh luôn bao gồm một lẫy gạt hoặc tay nắm cơ học ở mặt trong. Khi có sự cố, người dùng chỉ cần gạt tay nắm là các chốt khóa vật lý sẽ tự động thu lại, bất chấp việc cảm biến vân tay có bị cháy hay bo mạch đã hoàn toàn mất điện.

Bên cạnh đó, mọi khóa thông minh đều đi kèm với bộ chìa khóa cơ dự phòng (thường có ổ khóa vật lý được giấu kín). Chìa khóa cơ này có quyền can thiệp sâu nhất, cho phép ghi đè mọi lỗi phần mềm hay sự cố phần cứng để mở cửa từ bên ngoài.

Vì sao khóa thông minh bị ví như "chiếc lồng tử thần"?

Nếu khóa thông minh có tay gạt cơ học và chìa khóa dự phòng, vụ hỏa hoạn thương tâm diễn ra tại TP.HCM mới đây khiến không ít người đặt nghi vấn về tình trạng nạn nhân mắc kẹt do cửa có khóa vân tay không mở. Thực tế, mọi thiết bị công nghệ đều có giới hạn hoạt động. Trong sự cố (như hỏa hoạn), khóa thông minh phải đối mặt với những điều kiện môi trường nằm ngoài thiết kế thông thường.

Dưới góc độ công nghệ, cảm biến vân tay (dù quang học hay điện dung) đều cần môi trường tương đối sạch để đọc dữ liệu. Khi đám cháy bùng phát, khói đen, muội than và bụi mịn nhanh chóng bao phủ bề mặt cảm biến, làm tán xạ ánh sáng hoặc gây nhiễu loạn từ trường, khiến hệ thống không thể nhận diện. Bên cạnh đó, trạng thái hoảng loạn, mồ hôi ướt đẫm trên tay người dùng cũng làm giảm đáng kể độ nhạy của thiết bị.

Ảnh: Anh Quân

Ngoài ra, nhiệt độ cao là "khắc tinh" của linh kiện điện tử. Khi nhiệt độ vượt quá ngưỡng 60 - 100 độ C, các vi mạch bên trong có thể bị nóng chảy, cháy chập. Đồng thời, sự giãn nở vật lý của khung cửa sắt và chốt khóa do nhiệt độ tăng bất thường có thể làm hệ thống cơ khí kẹt, khiến mô-tơ điện không đủ lực để thu chốt khóa dù tín hiệu điều khiển vẫn hoạt động.

Nhưng ngoài yếu tố trên, vấn đề còn nằm ở việc lựa chọn thiết bị. Hiện nay, trên thị trường có nhiều loại khóa thông minh (hoặc ổ khóa có sử dụng vân tay) trôi nổi, được nhập ngoại mà không có chứng nhận tiêu chuẩn, thậm chí không có hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt với giá bán rẻ hơn nhiều so với sản phẩm chính hãng được phân phối (đã đạt chuẩn của cơ quan quản lý tại Việt Nam). Vì tâm lý đặt an ninh chống trộm và tối ưu chi phí, một số người dùng (cá nhân, chủ khu trọ...) có thể chọn khóa 2 chiều dùng vân tay hoặc mã điện tử cả phía bên ngoài lẫn bên trong, tự lắp đặt, thường không có tay nắm cơ học ở phía trong (để tránh kẻ gian thò tay hoặc vật dụng qua khe cửa để gạt mở).

Trường hợp với chủ khu trọ, kể cả khi mua và lắp đặt khóa thông minh, họ cũng không thể bàn giao chìa khóa cơ cho tất cả hộ thuê lưu trú, vô tình làm giảm khả năng thoát hiểm trong các trường hợp khẩn cấp.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn sai hệ thống kiểm soát cửa cũng có thể trở thành nguyên nhân người dùng bị kẹt bên trong nhà. Khóa thông minh, hay khóa điện tử, thường có hai loại cơ chế: Fail-Secure (mất điện vẫn khóa) và Fail-Safe (mất điện tự động nhả chốt). Cơ chế đầu tiên có khả năng chống trộm cao hơn, nhưng riêng với các lối thoát hiểm, khóa cửa phải đặt ở Fail-Safe. Lựa chọn sai lầm về cơ chế vận hành biến hệ thống an ninh thành một chiếc bẫy khóa chặt lối thoát hiểm.