Cổ tích ở Lạng Sơn: Tìm lại những anh hùng

ẢNH: TRẦN MẠNH THƯỜNG

Trung đội trưởng Trần Trung

Ông Trần Trung (Trần Văn Mỹ) hiện đang sống tại thôn Còn Khoang, nguyên là Trung đội trưởng Trung đội 1 dân quân xã Hồng Phong, đã trực tiếp chỉ huy dân quân bảo vệ hơn 400 người dân trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, tháng 2.1979 và đưa toàn bộ về phía sau an toàn.

Ông Trung sinh năm 1950, năm nay 76 tuổi. Tháng 8.1968, khi vừa tròn 18 tuổi, ông nhập ngũ và được đưa về huấn luyện đặc công tại Phố Thắng, Hiệp Hòa, Hà Bắc (nay là xã Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Ninh). Đầu năm 1969, ông Trung hành quân vào chiến trường miền Nam chiến đấu trong đội hình Đại đội 3, Tiểu đoàn đặc công 28 thuộc Sư đoàn 7 (cuối 1974, Tiểu đoàn 28 sáp nhập thành Trung đoàn 6 đặc công, trực thuộc Quân khu 7) ở địa bàn Tây Ninh, Bình Long…

ẢNH: MAI THANH HẢI

Sau ngày 30.4.1975, Trung đội phó Trần Trung được chuyển về Ban Chỉ huy Quân sự quận Gò Vấp (TP.HCM cũ) làm nhiệm vụ quân quản và tháng 7.1977 phục viên về xã Hồng Phong, Lạng Sơn với quân hàm thượng sĩ. 

Do đã có quá nhiều kinh nghiệm chiến đấu, nên về quê, ông Trung lập tức được gọi vào ban chỉ huy quân sự xã, giao phụ trách công tác huấn luyện dân quân tự vệ trên địa bàn.

Cuối năm 1977, tình hình biên giới phía Bắc phức tạp, xã Hồng Phong thành lập trung đội dân quân 1 gồm 3 tiểu đội (Còn Khoang, Còn Quyền, Còn Làng) với vũ khí chủ yếu là súng CKC, K44 với quân số 11 - 13 người/tiểu đội. Cựu binh Trần Trung làm trung đội trưởng dân quân, cấp phó là Hoàng Song Hà.

ẢNH: MAI THANH HẢI

Tháng 5.1978, khi đồng bào người Hoa sinh sống trên địa bàn Lạng Sơn tổ chức vượt biên, cấp trên giao trung đội trưởng Trần Trung dẫn 35 chiến sĩ ra cửa khẩu Hữu Nghị, phối hợp các lực lượng làm nhiệm vụ giữ trật tự an ninh.

ẢNH: MAI THANH HẢI

"Cuối năm 1978 đầu 1979, lãnh đạo xã đã họp bàn nhiều phương án sơ tán dân khi xảy ra chiến tranh. Trên địa bàn có rất nhiều hang đá, nhưng chúng tôi chọn Khuổi Lù vì rộng, gần đường, cửa ra vào thấp thuận tiện cho bà con gánh vác đồ đạc thiết yếu, trong hang có nguồn nước và nhất là không liên quan đến quân sự, như các hang Quân giới, hang Muối", ông Trần Trung kể vậy và lắc đầu: "Toàn là dân sơ tán, cũng không ngờ bên kia họ lại đánh vào hang"...

Không cho địch áp sát cửa hang

Sáng 17.2.1979, Tiểu đội dân quân Còn Khoang (Tiểu đội trưởng Âu Văn Páo chỉ huy), sau khi đưa dân vào hang sơ tán, đã chốt ở các hốc đá trước cửa hang, sẵn sàng đánh địch. 2 tiểu đội dân quân còn lại (do Trần Văn Phong và Nông Văn Tháo chỉ huy) ở các trận địa, tập trung đánh bộ binh từ hướng điểm cao 438 vào cánh đồng giữa 3 thôn Còn Khoang, Song Áng, Còn Quyền.

ẢNH: MAI THANH HẢI

Khoảng 9 giờ sáng 17.2.1979, xe tăng và bộ binh địch vượt biên giới qua mốc 15 - 16 Tân Thanh, điểm cao 386 và bản Nà Luộc, ồ ạt tiến vào thôn Song Áng chiếm điểm cao 438 rồi thọc ra chiếm 2 thôn Còn Khoang, Còn Làng. Trên đường đi, địch đã bị bộ đội Trung đoàn 12, Sư đoàn 3 và dân quân chặn đánh.

ẢNH: MAI THANH HẢI

Cùng lúc đó, khoảng 2 đại đội bộ binh Trung Quốc trên hướng vu hồi từ thôn Pá Phiêng vào Nà Lầm, đánh chiếm bản Còn Khoang và bao vây cửa hang Khuổi Lù. Thời điểm này, 2 tiểu đội dân quân đã rút từ trận địa đường 1B về phòng ngự ở 2 bên cửa hang, theo lệnh của Trung đội trưởng Trần Trung.

ẢNH: TRẦN MẠNH THƯỜNG

Ông Trần Văn Phong (81 tuổi, nguyên Tiểu đội trưởng Tiểu đội 2, Trung đội 1 dân quân xã Hồng Phong) kể lại, trong ngày 17.2.1979, địch sau khi gọi hàng không được, đã mở 3 đợt tấn công vào hang. Không chỉ dùng súng chống tăng B41, địch còn mang thuốc nổ định đánh sập hang và huy động súng phun lửa định thiêu chết những người trong hang. Tuy nhiên, chúng đã bị đánh trả dữ dội.

Sau trận đánh 17.2.1979, trung đội dân quân có 2 người bị thương nhẹ là Trần Văn Phong và Âu Viết Anh. Thấy địch triển khai bao vây và có dấu hiệu gọi quân, hỏa lực tăng viện, ban chỉ huy trung đội dân quân kêu gọi và huy động được 20 nam giới là người dân đang trú trong hang, tham gia chiến đấu.

ẢNH: MAI THANH HẢI

Lực lượng này được Trung đội trưởng Trần Trung cấp tốc huấn luyện và trang bị vũ khí chiến lợi phẩm lấy được của địch. "Riêng 2 khẩu súng phun lửa, chúng tôi không biết sử dụng nên ngâm xuống ruộng nước trước cửa hang, nhưng hôm sau địch vớt lên lấy lại", ông Trần Văn Phong nhớ rành rọt.

Tìm địch mà đánh

Sau khi hình thành vòng vây quanh hang Khuổi Lù, quân xâm lược chia nhau vào các gia đình trong thôn Cồn Khoang cướp phá. 

Ông Âu Văn Phúc (68 tuổi, nguyên chiến sĩ Trung đội 1 dân quân xã Hồng Phong) kể: "Ban ngày chúng nó lùng sục bắn phá, nhưng cứ chiều tối là rút về 1 chỗ ngủ nghỉ"; và sôi nổi: "Chúng tôi đề nghị anh Trung dạy sơ qua mấy cách hóa trang của đặc công, lợi dụng đêm tối tấn công, để chúng lơi lỏng canh gác, lấy đường cho dân rút"...

ẢNH: MAI THANH HẢI

Ban đầu, Trung đội trưởng Trần Trung cương quyết tập trung vào việc bảo vệ 2 cửa hang và người dân bên trong. Nhưng khi thấy lương thực dần cạn kiệt, sức khỏe và tinh thần bà con sa sút và nhất là với số lượng địch ngày càng tăng, phải sớm tìm đường đưa dân về phía sau... nên đồng ý việc tìm địch mà đánh.

Đêm đầu tiên, tổ chiến đấu gồm ông Trần Trung và 2 thanh niên Âu Văn Phúc, Hoàng Văn Đình tiếp cận hang Bưu Điện, tấn công đội hình địch đang ngủ nghỉ phía trong. 

Sau đó, các tổ chiến đấu của ông Nông Văn Tháo, Trần Văn Phong, Hoàng Văn Soòng, Thào Văn Sìn, Chu cũng bí mật tiếp cận các điểm tập trung của địch, tấn công chớp nhoáng, khiến chúng hoang mang lo sợ, không đóng quân thành cụm bao vây cửa hang mà tập trung ở điểm cách xa.

ẢNH: TRẦN MẠNH THƯỜNG

Thoát khỏi vòng vây hãm

Đêm 19.2.1979, kế hoạch đưa hơn 400 người dân trú trong hang Khuổi Lù được Trung đội dân quân Hồng Phong thực hiện. Người dân được sắp xếp thứ tự từng cụm. Người khỏe kèm người yếu. Người già và trẻ em xen kẽ nhau. Mỗi người chỉ mang 1 nắm cơm và đồ đạc, phải gọn nhẹ nhất có thể.

ẢNH: MAI THANH HẢI

19 giờ, sau khi tổ trinh sát báo cáo "địch ở nguyên vị trí, không dám đi lại sợ bị tập kích", Trung đội trưởng Trần Trung phân công Tiểu đội trưởng Nông Văn Tháo phụ trách 6 dân quân và 4 bộ đội ở lại hang, phòng trường hợp địch phát hiện, tấn công. Trần Trung và các dân quân còn lại đi theo từng cụm bảo vệ dân.

Tổ đầu tiên do dân quân Nông Văn Đại chỉ huy, dẫn gần 50 người dân ra khỏi hang, bắt được liên lạc với lực lượng bộ đội đang đóng chốt phía bên kia đường 1B và được chỉ dẫn đường đi xuyên rừng về phía Điềm He, Ba Xã.

ẢNH: MAI THANH HẢI

Nhận được tín hiệu an toàn, các chiến sĩ dân quân lần lượt đưa từng nhóm còn lại, cẩn trọng vượt qua vòng vây của địch, theo dấu về phía sau.

Khoảng 23 giờ đêm, đoàn người rút từ hang Khuổi Lù đến xã Bình Trung, được chính quyền địa phương chỉ dẫn tiếp tục đi về khu an toàn phía sau.

5 giờ sáng 20.2.1979, toàn bộ 432 người dân thôn Còn Khoang và thị trấn Đồng Đăng trú trong hang Khuổi Lù, được Trung đội 1 dân quân xã Hồng Phong đưa đến vùng hậu cứ an toàn thôn Huỳnh Trung, xã Tân Thành, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn (nay là xã Tân Đoàn, tỉnh Lạng Sơn).

Trong số 432 người dân thoát khỏi vòng vây an toàn, cao tuổi nhất là cụ Nông Thị Cải (90 tuổi) và ít tuổi nhất là em bé Âu Thị Ba mới tròn 1 ngày tuổi.

ẢNH: TƯ LIỆU

Với thành tích đặc biệt xuất sắc này, ngày 20.12.1979, Trung đội 1 dân quân xã Hồng Phong đã được tặng danh hiệu đơn vị anh hùng lực lượng vũ trang.

ẢNH: MAI THANH HẢI

Chúng tôi gặp lại những chiến sĩ dân quân của 47 năm về trước ở ngay thôn Còn Làng, ngày đầu tháng 2.2026. Người nhiều tuổi nhất gần 80, ít tuổi nhất cũng 68 tuổi. 

Ai cũng kể, cuối năm 1979, khi được tuyên dương đơn vị anh hùng, Trung đội trưởng Trần Trung và Xã đội trưởng Hoàng Chờ đi 3 ngày đêm bằng đủ mọi phươn tiện về Hà Nội họp, nhận danh hiệu. Mang được giấy chứng nhận về, định tổ chức liên hoan nhưng không có tiền mua gạo. Mấy tháng sau, báo địa phương về viết bài tuyên truyền, cả trung đội mới được chụp 1 kiểu ảnh lưu niệm.

Đến giờ, cả tấm hình lẫn giấy, cờ chứng nhận anh hùng đều bị... lạc đâu mất, sau nhiều lần thay đổi hành chính. Và tất nhiên, rất nhiều người dân ở xã Đồng Đăng không biết họ đang sống cạnh những người dân quân anh hùng, đang làm công việc của thợ xây, chăn trâu, trồng rau, hái củi... mỗi ngày.