'Cung điện' Hà Nội biến mất, đôi sư tử vẫn còn

Lam Yên

16/08/2026 07:45 GMT+7

Hơn 120 năm trước, đôi sư tử từng gác cổng một công trình đồ sộ giữa Hà Nội. Cả "cung điện" nay đã mất, chỉ chúng còn lại.

Trước Rạp xiếc Trung ương, trong Công viên Thống Nhất có đôi sư tử bằng đồng (một số nguồn nói bằng gang). Ít ai ngờ hơn một thế kỷ trước, chúng từng gác cổng một "cung điện" nguy nga. Đó là Nhà Đấu Xảo (tên tiếng Pháp Grand Palais) - nơi tổ chức những cuộc triển lãm sản vật, hàng hóa để đua tài tinh xảo. Đây là khu phức hợp triển lãm - thương mại quốc tế đầu tiên và hoành tráng nhất Hà Nội thời thuộc địa. Chính quyền thực dân đã chi tới 2,5 triệu đồng bạc Đông Dương để xây dựng và tổ chức triển lãm, góp phần khiến ngân sách Hà Nội thời đó rơi vào cảnh thâm hụt kéo dài suốt 10 năm sau.

Theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, công trình do KTS Adolphe Bussy thiết kế, với hình thức gợi nhắc Grand Palais ở Paris (hoàn thành cho Triển lãm Thế giới năm 1900). Tòa trung tâm có mái vòm lớn, mặt tiền khoảng 100 m, sâu 25 m. Qua ảnh tư liệu, Nhà Đấu Xảo hiện lên với khối trung tâm đội mái vòm lớn, trông giống một cung điện. Ngay trước cổng là đôi sư tử, dấu tích duy nhất còn sót lại đến ngày nay.

Được dựng trên nền trường đua ngựa cũ (số 91 Trần Hưng Đạo ngày nay), công trình khánh thành tháng 2.1902. Nhưng phải đến ngày 16.11 cùng năm, cuộc đấu xảo mới chính thức mở cửa. Đây là cuộc triển lãm phô diễn thành tựu nông - công - nghệ của "mẫu quốc" và thuộc địa, được chính người Pháp gọi là "phần thưởng cho 20 năm kiên trì nỗ lực" chinh phục Đông Dương.

Đầu thập niên 1920, tòa nhà trung tâm trở thành Bảo tàng Maurice Long (đặt theo Toàn quyền Maurice Long thời đó). Nơi đây được mô tả là bảo tàng kinh tế đầu tiên và lớn nhất Đông Dương.

Đến Thế chiến thứ 2, quân Nhật trưng dụng nơi này làm doanh trại, tận dụng tầng hầm kiên cố cao 3,5 m xây bằng đá hộc dưới chân móng để làm kho chứa đạn dược. Công trình sau đó bị bom Đồng Minh phá hủy khoảng năm 1943 - 1945.

Năm 1985, Cung văn hóa Lao động Hữu nghị Việt Xô (do kiến trúc sư Liên Xô Garold Isakovich thiết kế) được khánh thành trên khu đất Nhà Đấu Xảo năm xưa. Khán phòng chính có đúng 1.111 ghế ngồi. Năm 2019, sân khấu xảy ra cháy, hệ thống rèm ngăn cháy bằng vải amiăng do các kỹ sư Liên Xô lắp đặt từ thập niên 1980 đã tự động sập xuống cô lập ngọn lửa, cứu nguy toàn bộ khu vực khán phòng.