Văn hóa

Đà Nẵng: Đình làng tái sinh

25/03/2009 19:20 GMT+7

(TNO) Không chừng đã nửa thế kỷ, người ta lãng quên một địa danh, một lễ hội đình làng gắn liền với ngày khai khẩn, khai canh rẻo đất đầu tiên bên bờ sông Hàn từ cuối thế kỷ 15. Trong không khí Đà Nẵng đón chào những kỷ lục quốc gia, kỷ lục thế giới, không thể không nhắc đến ngôi làng và ngôi đình đầu tiên Hải Châu xưa – TP Đà Nẵng hôm nay.

Thăng trầm đình cổ

Bản thân cái tên Hải Châu đã gắn với nhiều thăng trầm lịch sử. Năm 1888, xã Hải Châu (gồm phường Hải Châu I và II, Nam Dương, Thạc Gián, Bình Thuận ngày nay) chính thức được gọi tên, nhưng lại nằm trong một đạo dụ vua Đồng Khánh ký trao quyền sở hữu lãnh thổ Đà Nẵng cho thực dân Pháp.

Theo gia phả của tộc Nguyễn Văn, 1 trong 43 họ tộc lâu đời nhất của làng Hải Châu, thì từ cuối thế kỷ 15, các bậc Tiền Hiền khai khẩn, Hậu Hiền khai canh từ làng Hải Châu, Tĩnh Gia, Thanh Hóa theo vua Lê Thánh Tông về phía Nam, chọn tả ngạn sông Hàn lập nghiệp.

Nhưng mãi đến năm 1804 dưới thời vua Gia Long, đình thờ Thành Hoàng Hải Châu đầu tiên (tiền thân đình Hải Châu hiện nay) mới được lập nên tại khu đất Nghĩa Lợi bên bờ sông Hàn. Năm 1858, thực dân Pháp nổ phát súng xâm lược, ngôi đình bị hư hỏng nặng và được xây dựng lại vào năm 1860 tại trường Cao đẳng Y tế Trung ương 2 (99 Hùng Vương) ngày nay.

Thế nhưng, ngôi đình vẫn chưa được yên ổn, năm 1903, dịch đậu mùa lan rộng, thực dân Pháp đưa toàn bộ bệnh nhân vào đình để chữa trị. Năm 1904, người dân thỉnh nguyện lên vua Thành Thái xin cho xây dựng một ngôi đình khác tại vị trí hiện nay (tổ 3, phường Hải Châu I) vì lý do ngôi đình đã bị ô uế.

Nhưng vào các năm 1926 và 1937, ngôi đình lại bị chiến tranh tàn phá và tu sửa chắp vá tùy tiện. Năm 1957, cụ cố Lê Văn Tập cúng hiến tiền bạc, cụ Nguyễn Văn Tuất đích thân giám sát lần tu bổ này và đã tái hiện gần như nguyên vẹn nét cổ xưa của ngôi đình từ đầu thế kỷ 20.

Nhưng rồi sau đó, chiến tranh và thời gian lại nhiều lần gặm nhắm ngôi đình cổ. Nhà thờ Tiền hiền mục nát, hư hỏng nặng, mái ngói sụp đổ từng mảng lớn. Miếu Bà bị nhà dân lấn chiếm chỉ còn lại một bàn thờ nhỏ. Ông Mai Công Nghị - Trưởng Phòng Văn hóa thể thao quận Hải Châu cho biết: “Không ai còn nhớ chính xác lần cuối cùng lễ hội đình làng Hải Châu diễn ra từ bao giờ, chỉ biết kể từ khi di tích xuống cấp nghiêm trọng thì không thể tổ chức được nữa”.

Trong đề án “Khôi phục lễ hội đình làng Hải Châu”, ông Nguyễn Đăng Hùng – Chủ tịch UBND quận Hải Châu nêu rõ: “Việc buông lỏng quản lý, chưa ý thức hết giá trị của đình làng, bên cạnh thiếu kinh phí đầu tư tôn tạo đã khiến đình làng mai một”.

Phục dựng

Ngày 12.7.2001, đình làng Hải Châu chính thức được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Từ đó, UBND TP Đà Nẵng đã đầu tư 5 tỷ đồng, cùng khoảng thời gian 3 năm, nhiều bút lục cũ được đối chiếu, các vị lão niên của 43 chư phái họ tộc được mời đóng góp ý kiến để tôn tạo ngôi đình như nguyên trạng.

Sau khi tu sửa, không gian cho khu đình rộng 3150 mét vuông (trước đây là 1512 mét vuông), cổng tam quan được tu bổ cùng hệ thống tường rào 240 mét bảo vệ khuôn viên di tích. Đình Hải Châu mới được xây dựng có hình thức nghệ thuật trang trí, kết cấu, kiến trúc truyền thống của vùng văn hóa Quảng Nam – Đà Nẵng. Đình chính có diện tích 144 mét vuông tổ hợp 3 gian chính đặt điện thờ và nghi lễ. Phía sau sân đình gồm sân trong, nhà tả mạc và hữu mạc cùng phần hậu tẩm 3 gian 2 chái.

Nhà thờ 42 chư phái tộc (do tộc Nguyễn Văn đã tách ra riêng) được bảo tồn nguyên giá trị kết cấu khung gỗ, loại bỏ các chi tiết lai tạp thêm vào sau này, bài vị và bàn thờ 42 Tiền Hiền được chạm trổ tinh vi, sắc sảo. Hệ thống cột kèo được làm bằng gỗ, mái ngói âm dương, chân tảng bằng đá thanh, tường xây bít đốc đầu hồi, nền lát gạch Bát Tràng.

Năm 2007, đề án khôi phục lại Lễ hội đình làng Hải Châu đã lên chi tiết, nhưng UBND quận phải mất suốt 1 năm 2008 để chuẩn bị đầy đủ tất cả cơ sở vật chất cũng như nhân lực phục vụ cho lễ hội. Ông Mai Công Nghị - Trưởng Phòng Văn hóa thể thao quận Hải Châu cho biết: “Đình làng Hải Châu nằm ngay khu trung tâm mua bán sầm uất nhất thành phố, gìn giữ cơ sở vật chất đã khó, gìn giữ nét truyền thống trong đời sống tâm linh lại càng khó khăn trước thời buổi kinh tế thị trường. 43 chư phái họ tộc hiện sống tản mác, chuyển nhượng, mua bán quá nhiều. Hiện nay chúng tôi đang rất khó khăn vì nhiều bô lão, các vị tiền bối của Hải Châu xưa không thể đảm nhận vai chủ tế vì đã lớn tuổi”.

Năm nay, lễ hội đình làng Hải Châu lần đầu tiên được phục dựng diễn ra từ 21 – 26.3 tại tiền sảnh nhà hát Trưng Vương và sân đình làng. Trong đó phần lễ sẽ được cô đọng lại, giảm các hủ tục, chi tiết rườm rà mà sẽ tập trung vào phần hội, vừa đảm bảo nghi thức tâm linh, vừa phục vụ nhu cầu vui chơi, giải trí như một sản phẩm du lịch truyền thống giới thiệu cho du khách và người dân. Cũng kể từ đây, phần lễ tế “Xuân Thu nhị kỳ” sẽ được tiến hành hằng năm do UBND phường Hải Châu I đảm nhận.

Lễ Tế Vọng tưởng nhớ các vị tiền hiền mở mang lập cõi diễn ra trong sự chứng kiến của hậu duệ 43 chư phái tộc họ đầu tiên ở làng Hải Châu xưa, quận Hải Châu, TP Đà Nẵng nay