Điều chỉnh chương trình, sách giáo khoa: Môn tích hợp ra sao?

Nghịch lý trong đào tạo giáo viên

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 tổ chức môn khoa học tự nhiên (KHTN) ở cấp THCS trên cơ sở tích hợp vật lý, hóa học và sinh học; môn lịch sử và địa lý kết nối hai lĩnh vực lịch sử và địa lý. Nếu được thực hiện đúng, môn tích hợp giúp học sinh nhìn thấy mối quan hệ giữa các lĩnh vực kiến thức, thay vì học chúng như những phần rời rạc.

Chúng ta đã nói nhiều về chương trình, sách giáo khoa và khó khăn khi dạy học tích hợp. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn lại ít được đặt ra: người đứng lớp đã được đào tạo để trở thành giáo viên tích hợp hay chưa?

Bởi không thể có môn học tích hợp đúng nghĩa nếu người dạy vẫn được chuẩn bị chủ yếu theo logic của một môn học riêng lẻ. Giáo viên tích hợp không đơn giản là người "biết thêm" kiến thức của một hoặc hai môn khác.

ảnh: Đào Ngọc Thạch

Điều đó đòi hỏi giáo viên không chỉ có kiến thức chuyên môn mà còn phải có năng lực kết nối, lựa chọn kiến thức, thiết kế tình huống học tập và tổ chức hoạt động để học sinh nhận ra các mối quan hệ ấy. Nói cách khác, năng lực dạy học tích hợp là một năng lực nghề nghiệp riêng.Và năng lực ấy không thể hình thành chỉ bằng vài đợt tập huấn.

Muốn có giáo viên dạy một môn học được cấu thành từ nhiều lĩnh vực, chương trình đào tạo cũng phải được thiết kế tương ứng. Trong khi chương trình mới đã đi vào lớp học, đào tạo đội ngũ lại cần nhiều thời gian. Khoảng cách này cần được tính đến khi đánh giá những bất cập của môn tích hợp.

Thế nhưng, nhìn vào câu chuyện tuyển sinh, chúng ta vẫn quen nói nhiều về giáo viên vật lý, hóa học, sinh học, lịch sử, địa lý theo từng ngành riêng biệt.

Trong khi đó, sư phạm KHTN, sư phạm lịch sử - địa lý lại ít được đặt vào trung tâm của câu chuyện truyền thông.

Không thể chỉ thay đổi chương trình phổ thông rồi kỳ vọng các trường sư phạm tự thích ứng. Cũng không thể chỉ tổ chức những khóa bồi dưỡng ngắn hạn rồi kỳ vọng một giáo viên chuyên sâu về một lĩnh vực có thể ngay lập tức trở thành giáo viên liên ngành.

Nếu không làm được điều đó, rất dễ rơi vào tình trạng: chương trình thì tích hợp nhưng người dạy vẫn bị buộc phải xoay xở bằng năng lực đơn môn.

Dè dặt từ tâm lý giáo viên đến xã hội

Tích hợp đang gặp lực cản không chỉ từ chuyên môn mà còn từ tâm lý xã hội. Nhiều thập niên giáo dục Việt Nam phân chia thành những môn độc lập. Vì thế, khi xuất hiện môn KHTN, câu hỏi "học môn này thực chất là học gì?" là có cơ sở.

Phụ huynh lo học sinh không được học sâu từng môn. Học sinh băn khoăn về cách học, cách thi. Ở lớp 9 học KHTN nhưng khi thi vào trường THPT chuyên lại thi từng môn riêng. Điều này dễ tạo cảm giác mâu thuẫn giữa học và thi.

Còn giáo viên có lý do để dè dặt. Một giáo viên vật lý có thể tự tin trong chuyên môn, nhưng khi được yêu cầu dạy thêm hóa học, sinh học, sự thiếu tự tin nếu đào tạo chưa chuẩn bị đầy đủ.

Khi chưa đủ tự tin, cách an toàn nhất là trở về lĩnh vực quen thuộc. Khi đó, tên môn đã tích hợp nhưng cách dạy vẫn có thể chưa thực sự tích hợp.

ảnh: Đào Ngọc Thạch

Cần đánh giá bằng dữ liệu

Sau thời gian thực hiện với những bất cập đã nêu, nếu đánh giá cho thấy nội dung chưa phù hợp, cần sửa. Nếu cấu trúc môn học gây quá tải, cần điều chỉnh. Nếu tổ chức giáo viên chưa hợp lý, cần thay đổi. Nhưng cần phân biệt: môn học không hiệu quả vì thiết kế chưa phù hợp khác với môn học gặp khó khăn vì điều kiện thực hiện chưa đáp ứng.

Học sinh học chưa tốt có thể do chương trình nhưng cũng có thể do sách giáo khoa, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, thời lượng, điều kiện nhà trường hoặc năng lực giáo viên.

Vì vậy, điều cần lúc này là một cuộc đánh giá bằng dữ liệu: giáo viên đang dạy tích hợp đến đâu, năng lực liên ngành thực sự thế nào, học sinh có nhìn thấy mối liên hệ giữa các lĩnh vực kiến thức hay vẫn học rời từng phần, và các trường sư phạm đã đào tạo giáo viên tích hợp ra sao.

Muốn sửa đúng, trước hết phải chẩn đoán đúng. Đừng khai tử một mô hình chỉ vì chúng ta chưa làm đủ để nó vận hành.