Định danh giá trị sâm Việt: Sâm 'dỏm' hay cái tên bị đánh tráo?

Người mua sâm Ngọc Linh (SNL) có quyền được nhận đúng sản phẩm mà họ bỏ tiền mua. Người mua sâm Lai Châu (SLC) cũng có quyền biết chính xác mình đang mua loại sâm nào, có nguồn gốc từ đâu. Minh bạch tên gọi vì thế không chỉ bảo vệ người tiêu dùng mà còn bảo vệ những người trồng và kinh doanh sâm chân chính. Nếu không phân biệt rạch ròi, sự nhập nhằng ấy vô tình đẩy chính những nguồn sâm quý của Việt Nam, đặc biệt là SLC và SNL vào cuộc đối đầu không đáng có.

SÂM LAI CHÂU CÓ BỊ "OAN"?

SLC không nên trở thành sâm kém chất lượng, thậm chí bị xem là "sâm giả", chỉ vì không phải là SNL. Nếu sản phẩm thực tế có nguồn gốc Lai Châu nhưng được giới thiệu là SNL thì vấn đề nằm ở sự không khớp giữa hàng hóa và thông tin được cung cấp cho người mua. "Đây là điểm cần được phân biệt rõ bởi nếu không, câu chuyện chống hàng giả rất dễ bị chuyển thành cuộc tranh luận SLC có phải là loại sâm kém giá trị hơn hay không?", một tiến sĩ ngành dược nói với Thanh Niên.

Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng SNL và SLC có quan hệ rất gần về mặt thực vật học, cùng thuộc loài Panax vietnamensis. Trong đó, SLC được xác định là Panax vietnamensis var. fuscidiscus, còn SNL là Panax vietnamensis var. vietnamensis. Cả hai đều là những nguồn dược liệu quý của Việt Nam với vùng phân bố và nguồn gốc địa lý khác nhau.

Ảnh: Quang Viên

Tại hội thảo khoa học "Sâm Lai Châu - Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc" diễn ra ngày 19 - 20.9 vừa qua tại tỉnh Lai Châu, TS Phạm Hà Thanh Tùng (Viện Nghiên cứu sâm và dược liệu Việt Nam) cho biết khi so sánh sắc ký đồ thành phần hóa học giữa SNL và SLC có thể thấy chúng có sự tương đồng rất cao. Quan điểm này cũng được Thứ trưởng Bộ KH-CN Lê Xuân Định đồng tình. Về mặt định danh chung thì hiện cả SLC và SNL đều được gọi là sâm Việt Nam.

Mặt khác, theo một nhà nghiên cứu lâu năm về sâm Việt Nam, sự khác biệt về nguồn gốc là một yếu tố quan trọng làm nên danh tính và giá trị của mỗi sản phẩm. Vì vậy, khi đưa sâm ra thị trường, thông tin về tên gọi, nguồn gốc và xuất xứ cần được thể hiện rõ ràng, có cơ sở để truy xuất. Người tiêu dùng mua một sản phẩm được giới thiệu là SNL cần có cơ sở xác định sản phẩm đó thực sự có nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu tương ứng với tên gọi này. Tương tự, sản phẩm sâm có nguồn gốc Lai Châu cũng cần được minh bạch về xuất xứ.

Vì thế, vấn đề cốt lõi không phải là đặt SNL và SLC lên bàn cân để xác định loại nào "quý" hơn, mà là xác định đúng sản phẩm và minh bạch nguồn gốc của sản phẩm đó. Khi thông tin được công khai và có thể truy xuất, người tiêu dùng có cơ sở đưa ra lựa chọn, còn giá trị của mỗi vùng sâm có thể được xây dựng trên nguồn gốc, chất lượng và những bằng chứng khoa học của mình.

ĐỪNG BIẾN 2 LOẠI SÂM QUÝ THÀNH ĐỐI THỦ

Điều đáng lo là câu chuyện "đánh tráo tên gọi sâm" để bán cho người tiêu dùng đang làm nảy sinh dư luận về "SNL hay SLC tốt hơn?". Đây là câu hỏi không dễ trả lời chỉ bằng một vài con số. Thành phần hóa học của cây sâm chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như tuổi cây, bộ phận sử dụng, vùng địa lý, đất đai, khí hậu, điều kiện sinh trưởng, yếu tố di truyền và cả quá trình thu hái, chế biến, bảo quản. Ngay giữa những mẫu thuộc cùng một nhóm sâm, hàm lượng các hợp chất cũng có thể thay đổi. Do đó, việc lấy một vài chỉ số hóa học từ một số mẫu riêng lẻ để kết luận loại sâm này vượt trội hoàn toàn so với loại kia là cách tiếp cận thiếu thận trọng.

Ảnh: Chụp màn hình

Tại hội thảo khoa học "Sâm Lai Châu - Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc", hầu hết các nhà khoa học, nhà quản lý đều thống nhất rằng để kết luận sâm nào tốt hơn sâm nào cần những nghiên cứu được thiết kế để đối sánh trực tiếp, với số lượng mẫu đủ lớn và có tính đại diện; quy trình lấy mẫu, xử lý và phân tích phải được chuẩn hóa. Khi đó mới có thể phân biệt đâu là khác biệt mang tính đặc trưng của nhóm sâm và đâu là biến thiên do môi trường hoặc điều kiện nghiên cứu. Và mỗi loại sâm cần được xây dựng giá trị trên chính danh tính của mình.

Một người trồng sâm ở Lai Châu nhìn nhận điều người mua cần biết trước hết là sản phẩm đó có phải SLC hay không, nguồn gốc có rõ ràng hay không. Đây cũng là nguyên tắc căn bản của một thị trường minh bạch: hàng nào bán đúng hàng đó, nguồn gốc nào ghi đúng nguồn gốc đó.

Nếu SLC có những đặc điểm hóa học, sinh học hoặc giá trị ứng dụng riêng, cách bền vững nhất để nâng cao giá trị của nó không phải là sử dụng tên của một loại sâm khác, mà là nghiên cứu, chứng minh và xây dựng thương hiệu dựa trên chính những đặc điểm đó. Tương tự, giá trị của SNL cũng cần được bảo vệ bằng nguồn gốc, chất lượng và bằng chứng khoa học.

Ảnh: NVCC

SNL và SLC không cần phải trở thành 2 phía đối đầu nhau. Người mua SNL có quyền được bảo đảm sản phẩm họ mua đúng là SNL. Người mua SLC cũng có quyền được biết mình đang mua SLC thật, có nguồn gốc rõ ràng. Giá bán thấp hơn cũng không phải là bằng chứng để mặc nhiên kết luận một sản phẩm là kém chất lượng, hoặc thậm chí bị quy kết là "sâm giả". Giá của một loại dược liệu còn phụ thuộc vào nguồn cung, điều kiện nuôi trồng, tuổi cây, chi phí sản xuất, thị trường và thương hiệu.

Trong một thị trường sâm Việt Nam phát triển bền vững không thể để xảy ra thực trạng SNL được bảo vệ, tôn vinh trong khi SLC bị coi nhẹ giá trị. Sẽ là nghịch lý nếu một mặt chúng ta muốn đưa sâm Việt Nam, trong đó chủ lực là SNL và SLC, trở thành sản phẩm có vị thế trên thị trường quốc tế, nhưng mặt khác lại để các loại sâm Việt bị kéo vào cuộc chiến hơn thua này. (còn tiếp)