Con sông Cái hẹp dòng, nước chảy xiết khi về gần biển bỗng hiền hòa thênh thang, đẹp như tranh thủy mặc. Một sự đối xứng tình cờ mà không ngẫu nhiên, bên kia sông là làng lụa Tân Châu nổi tiếng một thời, bên này sông là làng gốm cổ Quảng Đức một thời vang bóng.
Nghệ nhân cuối cùng
Chúng tôi về làng gốm cổ Quảng Đức, xã An Thạch, huyện Tuy An, Phú Yên, làng quê thanh bình bên bờ sông Cái. Con sông vẫn hiền và đẹp như xưa, song bên kia sông tiếng thoi làng lụa Tân Châu đã vắng lặng từ lâu, bên này sông, không khí sôi động của một làng gốm sầm uất cũng lùi vào dĩ vãng đã hơn nửa thế kỷ. Trong làng chỉ còn đúng 2 nhà làm gốm, chủ yếu là chậu hoa, quy mô nhỏ. Hỏi những người trung niên trở xuống về nghề gốm Quảng Đức, chỉ nhận được cái lắc đầu...
Chiến tranh đã làm cho nghề gốm Quảng Đức lụi tàn. Trong làng chỉ còn 2 nghệ nhân biết khá tường tận và còn nắm được kỹ thuật chế tác gốm cổ Quảng Đức: cụ Nguyễn Thịnh và Nguyễn Dần, đều đã ngoài 80 tuổi. Khi chúng tôi đến nhà, cụ Nguyễn Thịnh đang mệt nằm trên võng, nhưng khi nghe đến gốm cổ Quảng Đức, mắt cụ bỗng sáng lên và cụ ngồi ngay dậy trò chuyện với khách. Theo cụ Thịnh thì gốm Quảng Đức đã có lịch sử trên 300 năm, khoảng cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII. Khai sinh ra dòng gốm này là dòng họ Nguyễn từ Bình Định mang nghề vào. Rất có thể gốm Quảng Đức là sự nối tiếp gốm Gò Sành Bình Định nổi tiếng từ khoảng thế kỷ XII, XIII - thế kỷ XIV, XV dưới triều Viaya Chămpa và Đại Việt sau này.
Cụ Thịnh cho biết, khi xưa làng gốm thịnh vượng lắm. Các lò gốm quanh năm đỏ lửa, trên bến dưới thuyền tấp nập, cả làng nhộn nhịp. Nguyên liệu, nhiên liệu dồi dào, cả tỉnh chỉ có một làng gốm, vị trí đặc biệt thuận lợi bên bờ sông Cái là điều kiện cho nghề gốm Quảng Đức phát triển. Hồi đó hầu như cả tỉnh Phú Yên đều dùng gốm Quảng Đức, từ cái trã kho cá, cái lu, bọng giếng... đến những sản phẩm cao cấp đòi hỏi kỹ thuật cao, thể hiện tinh túy của nghề gốm như bình, lọ, nậm rượu... Không chỉ trong tỉnh, gốm Quảng Đức còn có mặt ở các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên và cả Nam Bộ. Nghe đâu trong một chiếc tàu đắm được phát hiện tại Bình Thuận cũng tìm thấy gốm Quảng Đức, điều đó cho thấy có thể gốm Quảng Đức còn được mang ra nước ngoài.
Vỏ sò và củi mằng lăng
Cũng củi, cũng đất như bao làng gốm khác nhưng nghệ nhân Quảng Đức đã cho ra đời một dòng gốm độc đáo không lẫn vào đâu được. Theo Phó giám đốc Sở VH - TT - DL Phú Yên Phan Đình Phùng, một người rất tâm huyết với gốm Quảng Đức, thì sự giản dị, mộc mạc, có phần xù xì, thô ráp của gốm cổ Quảng Đức với màu men giản dị, khiêm nhường nhưng rất bí ẩn đã tạo nên sự hấp dẫn, ấn tượng đối với các nhà nghiên cứu cũng như người sưu tầm.
Cụ Nguyễn Thịnh giải thích: gốm Quảng Đức chỉ làm từ duy nhất đất sét ở xã An Định. Đất sét xanh dùng chế tác đồ thông dụng, đất sét vàng thì dùng làm đồ cao cấp. Đất sét xanh trộn với đất sét vàng làm các đồ có kích cỡ lớn như ché, chậu... Nhiên liệu cũng đặc biệt, ấy là củi mằng lăng, lửa đượm mà lâu tàn. Khi xưa đây là một vùng mằng lăng bạt ngàn. Ngôi nhà thờ Công giáo lớn nhất tỉnh nằm tại xã An Thạch có tên nhà thờ Mằng Lăng có lẽ cũng vì vậy.
Nhưng yếu tố làm nên sự đặc sắc cho gốm Quảng Đức chính là vỏ sò. Vỏ sò đầm Ô Loan nhiều vô kể, được chở từ thôn 8, xã An Ninh Đông theo đường sông Cái, được nung nóng chảy ra lớp men bao phủ mặt gốm, làm cho sản phẩm có nhiều hình nhiều vẻ rất độc đáo. Ông Trần Thanh Hưng (Trung tâm Truyền hình Việt Nam tại Phú Yên - chuyên nghiên cứu và sưu tầm gốm Quảng Đức) giải thích thêm: trên thế giới, việc sử dụng vỏ sò để đo nhiệt độ lò đã xuất hiện khá sớm, từ thế kỷ XIII ở Ý, song việc dùng vỏ sò huyết đầm Ô Loan chèn vào bao gốm, tạo nên hiện tượng hỏa biến trong quá trình nung để làm nên nhiều màu sắc cho sản phẩm thì chỉ có ở gốm cổ Quảng Đức.
Một tấm lòng với gốm Quảng Đức
Có thể khẳng định, ông Trần Thanh Hưng là người có bộ sưu tập gốm Quảng Đức phong phú nhất hiện nay. Trong nhà của ông (194 Nguyễn Công Trứ, TP Tuy Hòa, Phú Yên), ông giành hẳn gian phòng lớn nhất để trưng bày: từ ché, chậu đến bình, nậm... Trong đó có cả cặp bình vôi Quảng Đức vốn là vật sở hữu của Ngô Đình Cẩn.
 |
|
Cặp bình vôi Quảng Đức từng là vật sở hữu của Ngô Đình Cẩn - Ảnh: P.X.L |
Ông Hưng kể, ông đến với gốm Quảng Đức như một cơ duyên. Năm 1992, trong một chuyến điền dã tại một buôn đồng bào dân tộc thiểu số ở huyện Sơn Hòa (tỉnh Phú Yên) giáp Gia Lai, ông phát hiện một ché rượu màu xanh lá mạ rất ấn tượng. Hỏi các già làng thì được biết, ché này mua từ Tuy An, và không riêng gì Sơn Hòa mà ở Cheo Reo, Phú Bổn, Phú Túc (Gia Lai), từ thời xa xưa bà con đã xuống làng Quảng Đức, Tuy An để mua những chiếc ché như thế về ủ rượu. Linh cảm của người sưu tầm cổ vật mách bảo cho ông, rằng đây có thể là một dòng gốm độc đáo của Phú Yên hiện đã lụi tàn. Chính từ đó, ông giành nhiều thời gian, công sức và tiền của để sưu tầm, tìm hiểu và giới thiệu gốm Quảng Đức.
Mới đây ông đã cùng với ông Nguyễn Vĩnh Hảo, Giám đốc Bảo tàng tư nhân gốm cổ Gò Sành Vijaya Chăm-pa Bình Định mở cuộc triển lãm Từ Gò Sành đến Quảng Đức tại Festival Tây Sơn - Bình Định 2008. Ông Hưng cho biết: gần đây, trên trang web http://www.asia.si.edu/, mục Nghệ thuật Đông Nam Á đã giới thiệu khá nhiều hiện vật gốm cổ Quảng Đức như bình vôi, hũ rượu, các loại ché... Rất tiếc là các nhà nghiên cứu ngoài nước chưa biết chính xác xuất xứ của dòng gốm này mà chỉ ghi địa danh sản xuất là Tuy Hòa, miền Trung Việt Nam.
Còn tại Việt Nam, gốm Quảng Đức có mặt tại chợ đồ cổ Lê Công Kiều (TP.HCM) và các bộ sưu tập tư nhân nhưng cũng không nhiều người biết xuất xứ của nó. Do đó, ông Hưng đang triển khai nhiều việc làm nhằm giới thiệu rộng rãi dòng gốm độc đáo này. Ông đang dự định thành lập bảo tàng tư nhân chuyên về gốm Quảng Đức, hồ sơ đã được trình lên UBND Phú Yên. Một triển lãm về gốm cổ Quảng Đức sẽ được tổ chức nhân kỷ niệm 20 năm tái lập tỉnh Phú Yên vào đầu tháng 7 tới. Con đường đất nung sẽ giới thiệu 3 dòng gốm có liên quan đến nhau là Sa Huỳnh - Quảng Ngãi, Gò Sành - Bình Định và Quảng Đức - Phú Yên cũng đã được Bộ VH -TT - DL đưa vào chương trình hoạt động chào mừng 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.
Bảo tồn gốm Quảng Đức
Theo các ông Phan Đình Phùng và Trần Thanh Hưng thì bảo tồn gốm Quảng Đức không phải là khôi phục làng nghề, đưa sản phẩm ra cạnh tranh trên thị trường. Nhưng, nếu chế tác thành công gốm cổ Quảng Đức thì chúng ta đã làm được một điều vô cùng ý nghĩa, chứng minh cho không chỉ các nhà nghiên cứu Việt Nam mà cả thế giới về một kỹ thuật chế tác gốm độc đáo riêng có ở Quảng Đức. Việc thứ hai là xây dựng Quảng Đức thành một địa chỉ du lịch, trong quần thể những di tích - thắng cảnh đã được xếp hạng quốc gia rất gần nhau như thành cổ An Thổ (nơi sinh của Tổng bí thư Trần Phú), đầm Ô Loan, gành Đá Dĩa, chùa Đá Trắng, mộ và đền thờ chí sĩ Lê Thành Phương, địa đạo gò Thì Thùng...
Không còn cảnh nhộn nhịp trên bến dưới thuyền nhưng làng cổ bên dòng sông Cái thơ mộng có thừa điều kiện để trở thành một địa chỉ du lịch hấp dẫn. Đây cũng là việc làm rất ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 400 năm Phú Yên vào năm 2011.
|
Khôi phục kỹ thuật chế tác gốm Quảng Đức, không để dòng gốm này vĩnh viễn thất truyền đang là việc làm cấp bách của tỉnh Phú Yên. Ngành VH - TT - DL tỉnh Phú Yên cùng Viện Khảo cổ học Việt Nam đang có dự định chế tác lại một mẻ gốm cổ Quảng Đức. Tiến sĩ Nguyễn Giang Hải, Phó Viện trưởng Viện Khảo cổ học Việt Nam cho rằng, công việc không đơn giản nhưng có thể làm được, vì hiện ở làng Quảng Đức vẫn còn hai nghệ nhân Nguyễn Thịnh và Nguyễn Dần còn nắm kỹ thuật này. Hai ông đều đã ngoài 80 tuổi, không làm sớm e sẽ không kịp. |
Phan Xuân Luật
Bình luận (0)