Đưa nghị quyết Đại hội XIV vào cuộc sống: Xác lập mô hình tăng trưởng mới

Nâng gấp đôi năng suất lao động

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nêu rõ: Tăng trưởng phải dựa chủ yếu vào năng suất, chất lượng, hiệu quả, đổi mới sáng tạo; giảm dần phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ; phát triển đồng bộ công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ theo chuỗi giá trị.

TS Nguyễn Văn Điển, Trưởng khoa Kinh tế chính trị, Học viện Chính trị Khu vực II, đánh giá: Quan điểm này không chỉ đúng đắn về mặt chủ trương, mà còn có cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. Trên thế giới, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo từ lâu đã trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế. Những quốc gia vươn lên mạnh mẽ đều dựa vào sức mạnh công nghệ và tri thức. Hiện nay, VN đang hội tụ đầy đủ chất liệu để xây dựng mô hình kinh tế mới là nền kinh tế thị trường kỹ thuật số xã hội chủ nghĩa với những trụ cột được xác định đồng điệu với xu hướng phát triển của thế giới. Cụ thể, về năng suất lao động, thu nhập bình quân của người lao động VN khoảng 180 - 190 triệu đồng/người/năm, quy đổi ra khoảng 10.000 USD, chưa đạt mục tiêu mong muốn. Theo tính toán, nếu VN duy trì mức tăng trưởng 8% liên tiếp thì sẽ mất khoảng 20 năm để đạt được mục tiêu tăng thu nhập lao động bình quân lên mức 20.000 USD. Đó mới là tính toán về mặt lý thuyết, chưa xét đến các yếu tố bất ổn, biến động trên thế giới. Do đó, phải đặt mục tiêu giai đoạn từ nay đến 2030 tăng trưởng 2 con số để tạo đà cho những năm sau. Như vậy mới đảm bảo vững chắc hoàn thành mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

ẢNH: ĐỘC LẬP

Theo TS Nguyễn Văn Điển, để năng suất lao động tăng gấp đôi, phải tập trung vào đào tạo nhân lực, phát triển kinh tế số, kinh tế tri thức, tập trung vào thương mại điện tử và kinh tế chia sẻ tại các vùng đô thị. Còn khu vực nông nghiệp ở nông thôn phải chuyển qua kinh tế tuần hoàn, ứng dụng công nghệ cao, kết hợp nông nghiệp du lịch. Riêng phần kinh tế tuần hoàn sẽ phải có cú hích vốn mồi từ nhà nước như gói tài chính xanh, các giải pháp sandbox, thử nghiệm mô hình nông nghiệp du lịch sinh thái…

Khu vực công nghiệp thì đào tạo kỹ sư cao cấp, tập trung vào các ngành công nghệ lõi, công nghệ nguồn. Nếu như trước đó dây chuyền sản xuất chỉ là đóng gói, kiểm thử, sản xuất thì giờ sẽ phải chuyển mình sang làm chủ cả thiết kế và sản xuất chip, hoàn thiện và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

"Mới đây, Tập đoàn Viettel đã chính thức khởi công xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn đầu tiên tại VN. Đây là dấu mốc quan trọng hình thành năng lực chế tạo chip bán dẫn trong nước, tạo nền tảng cho mục tiêu từng bước làm chủ công nghệ lõi và phát triển hệ sinh thái bán dẫn", TS Điển dẫn chứng và nhấn mạnh: Muốn làm được điều này, công tác đào tạo kỹ sư phải được đặc biệt chú trọng và đầu tư bởi những ngành sản xuất chip, công nghệ bán dẫn đòi hỏi lực lượng lao động chất lượng rất cao.

Riêng khu vực dịch vụ thì phải phát triển các dịch vụ liên ngành có hàm lượng giá trị cao, chất lượng cao, ứng dụng thành tựu công nghiệp 4.0. Đơn cử như chuyển đổi từ du lịch truyền thống sang du lịch thông minh; lữ hành, nghỉ dưỡng chất lượng cao; bên cạnh những điểm đến và trung tâm logistics sẽ phải hình thành các cơ sở mua sắm, khu vui chơi giải trí hoặc các sản phẩm đặc thù như du lịch kết hợp canh nông…, từ đó nâng cao giá trị khai thác từ du lịch. Tương tự, các trung tâm logistics, dịch vụ cảng, kho bãi, dịch vụ y tế… cũng phải mở rộng và kết hợp liên ngành để khai thác triệt để tiềm năng, mang lại giá trị gia tăng.

"Mô hình tăng trưởng kinh tế mới xác định lấy kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức là tiền đề, đặc biệt là đổi mới sáng tạo. Đây là những yếu tố trực tiếp giải phóng nguồn lực xã hội, từ đó nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp, dịch chuyển cơ cấu theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, sử dụng hiệu quả các nguồn lực đầu vào. Dựa trên những thành tựu đã đạt được trong 2025 cùng loạt chủ trương, nghị quyết đã ban hành, VN hoàn toàn có thể thực hiện được mục tiêu đề ra", TS Nguyễn Văn Điển nhìn nhận.

Tăng trưởng dựa vào tài nguyên trí tuệ con người

TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, phân tích: Một trong những điểm nhấn then chốt của Nghị quyết Đại hội XIV là sự chuyển mình sang giai đoạn "Đổi mới 2.0". Gần 4 thập niên Đổi mới đã đưa VN từ một nền kinh tế khép kín, kém phát triển trở thành nền kinh tế thị trường năng động, có thu nhập trung bình và hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, động lực tăng trưởng cũ, dựa chủ yếu vào vốn, lao động và tài nguyên đang dần cạn kiệt; năng suất lao động tăng chậm; áp lực về môi trường, năng lượng và già hóa dân số ngày càng lớn. Vì thế, quan điểm về mô hình tăng trưởng mới trong Nghị quyết Đại hội XIV không chỉ là thay đổi cách làm mà là sự chuyển đổi tầm tư duy từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, từ "làm nhiều hơn" sang "làm thông minh hơn".

ẢNH: VT

"Đây là con đường tất yếu để VN không rơi vào bẫy thu nhập trung bình và có thể vươn lên nhóm nước phát triển vào giữa thế kỷ 21", TS Dũng nhấn mạnh. Cụ thể, trong mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia làm động lực chủ yếu, kinh tế tư nhân (gồm cả khu vực tư nhân trong nước và khu vực FDI) là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia; tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý nhà nước đối với kinh tế tư nhân. Đây là tầm nhìn chiến lược toàn diện về phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới - một sự chuyển hướng căn cơ từ mô hình phát triển theo chiều rộng sang mô hình phát triển theo chiều sâu, hướng đến chất lượng, năng suất và sức cạnh tranh.

Đổi mới sáng tạo sẽ giúp quốc gia "vượt rào" phát triển; chuyển đổi số rút ngắn khoảng cách tụt hậu; dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành tài sản quốc gia. Đây không chỉ là xu thế, mà là lối đi chiến lược cho một quốc gia như VN đang tìm kiếm đột phá để thoát bẫy thu nhập trung bình. Điều quan trọng là chúng ta phải tạo ra một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, nơi các nhà khoa học, doanh nghiệp (DN), nhà hoạch định chính sách và người dân cùng hành động trong một tầm nhìn chung. Trong mô hình tăng trưởng mới, giáo dục không còn là lĩnh vực xã hội đơn thuần, mà chính là nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của quốc gia. Một nền giáo dục hiện đại, thực học sẽ đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao - điều kiện thiết yếu để vận hành nền kinh tế tri thức và chuyển đổi số.

TS Nguyễn Sĩ Dũng ví von: "Nếu mô hình tăng trưởng cũ dựa vào khai thác tài nguyên thiên nhiên, thì mô hình mới phải khai thác tài nguyên trí tuệ của con người VN". Từ đó, các động lực mới đã hình thành rõ nét hơn. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và kinh tế xanh đã bắt đầu đóng góp thực chất vào tăng trưởng, dù tỷ trọng còn khiêm tốn. Đây là dư địa rất lớn để tạo ra bước nhảy vọt về năng suất trong giai đoạn tới. Quan trọng hơn cả là nền tảng của các động lực tăng trưởng. Trong đó, thể chế đang được cải cách theo hướng kiến tạo và trao quyền nhiều hơn cho thị trường, hạ tầng chiến lược - đặc biệt là hạ tầng giao thông và hạ tầng số, được đầu tư mạnh mẽ, còn con người tiếp tục là lợi thế cạnh tranh dài hạn nếu được đào tạo và sử dụng đúng cách.

Phát triển đồng bộ, hài hòa mọi xung lực

Theo chuyên gia kinh tế - TS Huỳnh Thanh Điền, Đại hội XIV của Đảng đã xác định mô hình tăng trưởng mới và điều quan trọng là phải thực hiện đồng bộ trong tất cả các lĩnh vực, ngành nghề. Từ đó sẽ tạo ra những động lực tăng trưởng mới, hướng đến quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045.

"Chúng ta phải nhìn nhận rằng tất cả lĩnh vực kinh tế, từ công nghiệp, nông nghiệp đến dịch vụ thương mại đều có mối liên kết chặt chẽ. Trong kỷ nguyên mới, để thúc đẩy phát triển mạnh thì công nghệ tự động hóa và công nghệ số sẽ bao trùm lên tất cả. Đồng thời tất cả lĩnh vực đều phải hướng đến tiêu chuẩn xanh, tăng trưởng phải đi đôi với bảo vệ môi trường vì đây không chỉ là xu thế mà còn là điều kiện bắt buộc để VN có thể trở thành mắt xích quan trọng trong nguồn cung toàn cầu", TS Điền nhấn mạnh.

ẢNH: HOÀNG QUÂN

Cụ thể, nông nghiệp không thể theo hướng tư duy chạy theo năng suất nữa mà phải thay đổi theo hướng nâng cao giá trị. Thực tế hiện nay, nhiều sản phẩm nông nghiệp đã đạt năng suất cao nhưng vẫn gặp phải tình trạng "được mùa giá thấp" hay chuyện ứ hàng vẫn chưa thay đổi. Như vậy muốn bán được hàng, có giá cao thì phải xây dựng thương hiệu, ứng dụng giải pháp công nghệ để truy xuất nguồn gốc. Đồng thời đẩy mạnh phát triển công tác sau thu hoạch như bảo quản, đóng gói. Từ đó mới mở rộng thị trường cho sản phẩm nông nghiệp VN. Điều này cũng sẽ giải quyết được nghịch lý nông sản bị "ế" nhưng DN chế biến thì lại nhập khẩu nguyên liệu từ nước ngoài. Tương tự, ở lĩnh vực công nghiệp như dệt may, da giày bao nhiêu năm vẫn chủ yếu gia công thì phải thay đổi tăng khâu thiết kế; lĩnh vực công nghiệp nặng phải lựa chọn phân khúc lõi với những ngành có lợi thế của VN để đầu tư phát triển như công nghiệp đóng tàu phục vụ kinh tế biển; các lĩnh vực phục vụ ngành logistics vì VN có tiềm năng rất lớn trong ngành này…

Bên cạnh đó, một trong những động lực quan trọng với kinh tế VN là thu hút dòng vốn FDI tiếp tục định hướng vào lĩnh vực công nghệ cao. "Từ mô hình tăng trưởng mới mà Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đề ra, VN cần tạo ra không gian phát triển mới, thông qua tái phân vùng, quy hoạch lại lãnh thổ, hình thành hành lang đô thị - công nghiệp mới. Khi có dư địa mới, VN có thể ưu tiên thu hút DN công nghệ cao, hướng đến các khâu như nghiên cứu - thiết kế - thương hiệu - phân phối - ra quyết định trong chuỗi giá trị của các tập đoàn đa quốc gia, thay vì chỉ nhận các công đoạn lắp ráp giá trị thấp. Bên cạnh đó, chúng ta cần kiến tạo ngành nghề và lĩnh vực mới, phục vụ 2 xu thế lớn là chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Cuối cùng, chính sách hội nhập cũng cần điều chỉnh: vừa duy trì cam kết đa phương, vừa chủ động thỏa thuận song phương, đồng thời xây dựng hình ảnh một VN ổn định, thân thiện, cởi mở và trung lập để thu hút dòng vốn và công nghệ mới", TS Huỳnh Thanh Điền chia sẻ thêm.

TS Nguyễn Sĩ Dũng cũng nhấn mạnh: Một mô hình tăng trưởng hiệu quả phải đảm bảo sự hài hòa giữa hiệu quả kinh tế - công bằng xã hội - bền vững môi trường. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cần vận hành linh hoạt, tạo động lực cho DN nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi của người lao động và lợi ích cộng đồng. Để mô hình tăng trưởng mới đi vào cuộc sống, chúng ta cần hành động quyết liệt, nỗ lực đồng bộ và táo bạo. Đó là cải cách thể chế để khai thông các dòng chảy sáng tạo; đồng thời tái cấu trúc ngân sách để đầu tư mạnh cho giáo dục - khoa học công nghệ; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mang tầm quốc gia và phát huy vai trò của DN tư nhân, đặc biệt là các DN đổi mới sáng tạo và DN công nghệ cao.