Giấc mơ Metro: Kỳ vọng về một mạng lưới đánh thức nhịp sống tương lai (Kỳ 4)

Metro là dấu mốc cho thấy TP.HCM đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi sức mạnh của đô thị được đo bằng khả năng kết nối con người với cơ hội, kết nối các khu vực của thành phố thành một không gian phát triển thống nhất. Đóng góp vào hành trình cùng cả nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Tuyến metro số 1 chỉ là bước khởi đầu của một mạng lưới khoảng hàng trăm đường sắt đô thị mà TP.HCM đang hướng tới. Khi những tuyến đường ấy dần được nối lại với nhau, metro sẽ không còn chỉ là một phương tiện giao thông. Đó sẽ là hạ tầng định hình cách đô thị phát triển, cách con người kết nối và cách thành phố vận hành trong nhiều thập kỷ tới.

Tuy nhiên, tuyến metro số 1 hôm nay mới chỉ đi qua một phần TP.HCM. Ở phía tây, phía nam và nhiều khu vực khác, vẫn còn hàng triệu người dân chưa từng có cơ hội bước lên một chuyến tàu điện. Họ dõi theo từng dự án metro không chỉ vì một tuyến giao thông công cộng, mà bởi mỗi tuyến metro mới đều có thể mở ra những cơ hội mới.

Kỳ vọng vào một mạng lưới metro hoàn chỉnh

Điều người dân chờ đợi không chỉ là thêm một nhà ga. Họ chờ ngày những tuyến metro nối được với nhau, để mỗi chuyến đi không còn bị chia cắt bởi khoảng cách hay những điểm nghẽn quen thuộc. Với nhiều người trẻ, đó cũng là hình dung rất đơn giản về một thành phố hiện đại: có thể đi gần như mọi nơi mà không cần phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Những kỳ vọng ở metro có thể được diễn đạt theo nhiều cách khác nhau. Có người mong bớt một lần kẹt xe, có người chỉ mong rút ngắn quãng đường đi làm mỗi ngày. Nhưng sau cùng, tất cả đều hướng đến một thành phố được kết nối tốt hơn, nơi khoảng cách địa lý không còn quyết định cơ hội học tập, làm việc hay tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Và đó cũng là mục tiêu lớn nhất của một mạng lưới metro hoàn chỉnh.

ẢNH: VÕ HIẾU

Đó là câu chuyện dưới góc nhìn của người dân. Nhưng ở một góc nhìn khác, metro còn là một bài toán kinh tế. Điều gì sẽ xảy ra khi một thành phố sở hữu hơn 220 km đường sắt đô thị? Khi đó, thay đổi không chỉ nằm ở những chuyến đi, mà còn ở cách dòng người, dòng vốn và các hoạt động kinh tế dịch chuyển.

Theo ông Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, giảng viên Trường ĐH Nguyễn Tất Thành, metro không chỉ là một dự án giao thông mà còn là động lực phát triển kinh tế. Ngay từ giai đoạn xây dựng, các tuyến đường sắt đô thị đã tạo việc làm và kích thích nhiều ngành như vật liệu xây dựng, cơ khí, điện hay tự động hóa phát triển. Khi đi vào vận hành, metro tiếp tục định hình lại không gian đô thị, mở ra các hoạt động thương mại, dịch vụ quanh nhà ga và tạo thêm những dư địa tăng trưởng mới cho TP.HCM.

Một tuyến metro có thể thay đổi cách con người di chuyển. Nhưng một mạng lưới metro hoàn chỉnh còn có thể thay đổi cách một thành phố phát triển. Đó là lúc thành phố phải tính tới bài toán quy hoạch đồng bộ, từ kết nối hạ tầng đến tổ chức không gian đô thị và các hoạt động kinh tế xung quanh mỗi nhà ga.

ẢNH: VÕ HIẾU

Ở nhiều đô thị trên thế giới, nhà ga metro không chỉ là nơi hành khách lên xuống tàu. Đó còn là điểm kết nối của thương mại, dịch vụ và đời sống đô thị, từ một quán cà phê nhỏ đến những không gian dành cho người đi bộ. Những thay đổi tưởng như rất nhỏ ấy lại góp phần tạo nên trải nghiệm của hàng triệu hành khách mỗi ngày.

Metro thôi là chưa đủ

Khi mạng lưới metro được mở rộng, các hoạt động kinh tế, việc làm và dịch vụ không còn chỉ tập trung ở khu vực trung tâm, mà có thể hình thành thêm những cực phát triển mới. Đó cũng là bước chuyển từ một đô thị tập trung vào vùng lõi sang một thành phố đa cực.

Nhưng để sự thay đổi ấy thực sự diễn ra, metro không thể chỉ dừng lại ở những đoàn tàu và đường ray. Phía sau đó còn là cả một hệ sinh thái hạ tầng, không gian đô thị và những thay đổi trong thói quen di chuyển của người dân.

ẢNH: VÕ HIẾU

Theo nhà nghiên cứu, chuyên gia quy hoạch và kiến trúc Ngô Viết Nam Sơn, hoàn thành một tuyến metro mới chỉ là bước khởi đầu. Ông cho rằng hệ thống đường sắt đô thị chỉ phát huy hiệu quả khi được phát triển đồng bộ với các khu đô thị quanh nhà ga, mạng lưới xe buýt trung chuyển, không gian đi bộ và các kết nối đa tầng giữa metro với các công trình lân cận. Bên cạnh hạ tầng, thách thức không kém phần quan trọng là từng bước thay đổi thói quen di chuyển, để metro trở thành lựa chọn hằng ngày của hàng triệu người dân.

Một chiếc thẻ cho cả hành trình

Trong những ngày đầu vận hành, metro số 1 thường được nhắc đến như một công trình giao thông mới. Nhưng nhìn rộng hơn, đây là câu chuyện về cách một thành phố phát triển. Khi mạng lưới metro được mở rộng, khoảng cách không còn chỉ được tính bằng kilomet, mà bằng thời gian di chuyển. Những khu vực từng xa trung tâm có thể trở thành những không gian phát triển mới.

Metro không thể vận hành như một tuyến giao thông riêng lẻ. Nó cần cả một hệ sinh thái phía sau, từ phương tiện kết nối đến công nghệ số, để tạo ra những hành trình liền mạch cho người dân. Đằng sau sự tiện lợi ấy là một hệ thống dữ liệu giúp thành phố hiểu rõ hơn cách con người đang di chuyển mỗi ngày.

ẢNH: VÕ HIẾU

Theo nhà nghiên cứu, chuyên gia quy hoạch và kiến trúc Ngô Viết Nam Sơn, TP.HCM cần xây dựng một mô hình hợp tác công - tư để quản lý và phát triển đồng bộ hệ sinh thái giao thông công cộng theo định hướng TOD, thay vì quản lý riêng lẻ từng loại hình. Ông cho rằng việc tích hợp metro, xe buýt, bãi đỗ xe và các dịch vụ giao thông trên cùng một nền tảng số hoặc một thẻ dùng chung không chỉ mang lại thuận tiện cho người dân mà còn giúp thành phố thu thập dữ liệu về nhu cầu đi lại, từ đó tối ưu vận hành, nâng cao hiệu quả quản lý và hướng tới mô hình đô thị thông minh.

Đích đến của giấc mơ metro

Một hệ thống metro không chỉ được xây dựng bằng đường ray và nhà ga. Nó còn được hình thành từ thói quen của những thế hệ sẽ sử dụng nó mỗi ngày. Những đứa trẻ hôm nay có thể sẽ là những công dân đầu tiên xem metro như một phần quen thuộc của đời sống đô thị.

ẢNH: VÕ HIẾU

Theo nhà nghiên cứu lịch sử Trần Hữu Phúc Tiến, sự phát triển của metro không chỉ là câu chuyện xây dựng thêm nhiều tuyến đường sắt đô thị mà còn là quá trình hình thành một văn hóa giao thông công cộng. Ông cho rằng thế hệ Gen Alpha sẽ là những người lớn lên cùng metro, trở thành lực lượng sử dụng, vận hành và tiếp tục phát triển hệ thống này trong tương lai. Vì vậy, cùng với việc đẩy nhanh tiến độ xây dựng các tuyến metro, thành phố cũng cần từng bước hình thành thói quen và ý thức sử dụng giao thông công cộng, để metro thực sự trở thành một phần của đời sống đô thị.

ẢNH: VÕ HIẾU

Khi mạng lưới được mở rộng, nó không chỉ kết nối những khu vực của thành phố, mà còn mở ra nhiều hơn những cơ hội học tập, làm việc và lựa chọn sống cho người dân. Bởi một đô thị hiện đại không chỉ được đo bằng những con đường được xây dựng, mà bằng cách nó đưa con người đến gần nhau hơn.

ẢNH: VÕ HIẾU

Rồi một ngày, khi những tuyến metro nối dài khắp thành phố, có lẽ người dân sẽ không còn nhớ đâu là tuyến tàu đầu tiên. Họ chỉ nhớ rằng, từ một thời điểm nào đó, việc đi lại, làm việc và sống trong thành phố này đã trở nên khác trước. Và đó cũng là lúc giấc mơ metro không còn nằm trên những bản quy hoạch, mà trở thành một phần trong nhịp sống hằng ngày của đô thị.