Khi streaming trở thành 'mỏ vàng' của ngành âm nhạc

Doanh thu tăng trưởng và cuộc chuyển dịch của ngành âm nhạc

Sự bùng nổ của các nền tảng nghe nhạc trực tuyến đang làm thay đổi tận gốc cách ngành âm nhạc kiếm tiền. Báo cáo tài chính quý 3/2026 của Universal Music Group (UMG), một trong những "ông lớn" âm nhạc quyền lực nhất hành tinh, nguồn thu từ tài khoản trả phí tiếp tục tăng vọt.

Cụ thể, theo công bố hôm 29.10 từ UMG, tổng doanh thu của tập đoàn trong quý 3/2026 đạt 3,394 tỉ euro (khoảng 93.300 tỉ đồng), tăng 12,3% so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng mảng doanh thu từ tài khoản trả phí của mảng nhạc đã ghi âm (Recorded Music) tăng tới 19,2%. Đại diện UMG cho biết kết quả này có được nhờ việc tăng giá bán buôn kết hợp với lượng người dùng đăng ký mới tăng đều đặn.

ẢNH: REUTERS

Đáng chú ý, doanh thu từ mảng streaming có quảng cáo nhích nhẹ 4,7%. Trong khi đó, doanh thu bán đĩa nhạc vật lý cũng gây bất ngờ khi tăng 17,4% theo tỷ giá cố định. Những con số này cho thấy streaming đang là "con gà đẻ trứng vàng" nuôi sống các hãng đĩa, dù những hình thức thưởng thức âm nhạc truyền thống vẫn giữ được tệp khách hàng riêng.

Bức tranh tươi sáng của UMG không phải là hiện tượng lẻ loi. Báo cáo Âm nhạc Toàn cầu 2026 (Global Music Report 2026) do Liên đoàn Công nghiệp Ghi âm Quốc tế (IFPI) công bố ngày 18.3.2026 cho thấy: doanh thu toàn ngành ghi âm năm 2025 cán mốc 31,7 tỉ USD (khoảng 803.000 tỉ đồng), tăng 6,4% và đánh dấu năm thứ 11 liên tiếp tăng trưởng. Trong số này, mảng streaming đóng góp hơn 22 tỉ USD (khoảng 557.000 tỉ đồng), chiếm đến 69,6% tổng doanh thu toàn ngành. Riêng mảng dịch vụ trả phí tăng 8,8%, chiếm 52,4% thị phần, với 837 triệu tài khoản thuê bao trên khắp thế giới.

Rõ ràng, streaming không còn là một giải pháp phân phối nhạc thử nghiệm. Nó đã trở thành "trụ cột" gánh vác cả ngành ghi âm, tạo nên một hệ sinh thái khổng lồ kết nối nhà mạng, hãng đĩa, nhà xuất bản, đơn vị phân phối và hàng triệu nhạc sĩ, nghệ sĩ.

Một lượt bấm nghe, nghệ sĩ nhận được bao nhiêu?

Trước khi streaming thống trị, người ta sống bằng việc bán đĩa nhựa, CD, bán nhạc số lẻ hay tiền bản quyền phát thanh, biểu diễn. Sự xuất hiện của Spotify, Apple Music, YouTube Music đã thay đổi thói quen của công chúng: thay vì bỏ tiền mua từng album, người nghe chỉ cần trả một khoản phí định kỳ hằng tháng để mở ra cả kho âm nhạc vô tận.

Mô hình này đem lại sự tiện lợi vượt trội cho người dùng, tạo dòng tiền dồi dào từ hai nguồn: tiền thuê bao và tiền quảng cáo từ tài khoản miễn phí. Thế nhưng, tiền từ mỗi lượt bấm nghe (stream) lại không chạy thẳng vào túi người nghệ sĩ.

Theo tài liệu hướng dẫn từ Spotify for Artists, một lượt nghe sẽ phát sinh hai loại tiền bản quyền. Một là tiền bản quyền bản ghi (recording royalties) trả cho chủ sở hữu bản thu, thường là hãng đĩa hoặc đơn vị phân phối. Hai là tiền bản quyền xuất bản (publishing royalties) dành cho tác giả viết lời và nhạc sĩ hòa âm, bao gồm quyền biểu diễn và quyền sao chép. Hai loại quyền này hoàn toàn tách biệt vì không phải lúc nào người hát cũng là người viết nhạc hay chủ sở hữu bản thu.

Ảnh: AFP

Về cách tính tiền, Spotify khẳng định họ không trả một con số cố định cho mỗi lượt nghe. Thay vào đó, nền tảng áp dụng cơ chế chia sẻ thị phần lượt nghe (streamshare). Nghĩa là, nếu một nghệ sĩ chiếm 1% tổng số lượt nghe tại thị trường A trong tháng, đơn vị nắm bản quyền bài hát đó sẽ nhận lại 1% từ quỹ bản quyền của thị trường A. Spotify cho biết họ chi khoảng hai phần ba tổng doanh thu cho các chủ bản quyền, sau đó khoản tiền này mới được xẻ nhỏ để trả cho nghệ sĩ theo hợp đồng riêng giữa các bên.

Do đó, lượng nghe cao chưa chắc đã đổi lại khoản tiền kếch xù. Mức thu nhập thực tế phụ thuộc rất lớn vào việc lượt nghe đó đến từ quốc gia nào, tỷ lệ chia sẻ trong hợp đồng ra sao, và nghệ sĩ đang đứng độc lập hay ký hợp đồng với hãng đĩa.

Dù streaming giúp nghệ sĩ độc lập dễ dàng đưa sản phẩm ra thế giới mà không cần qua những khâu trung gian, nhưng con đường nhận lại số tiền thỏa đáng vẫn đầy chông gai. Báo cáo "Kinh tế học về Streaming Âm nhạc" của Ủy ban Văn hóa, Truyền thông và Thể thao Hạ viện Anh (xuất bản tháng 7.2021) từng cảnh báo về sự mất cân bằng nghiêm trọng: các hãng đĩa lớn nắm lợi thế quá lớn trong việc chia phần, khiến nhạc sĩ và nghệ sĩ biểu diễn thường nhận về những phần tiền ít ỏi.

Chính Spotify cũng thừa nhận trên trang tin công bố ngày 28.1.2026 rằng, dù họ đã chi trả kỷ lục hơn 11 tỉ USD (khoảng 278.000 tỉ đồng) cho ngành âm nhạc trong năm 2025 (tăng hơn 10% so với năm trước), họ cũng không thể biết chính xác mỗi nghệ sĩ thu về bao nhiêu. Lý do là các điều khoản hợp đồng giữa nghệ sĩ và nhà sản xuất hay hãng đĩa thuộc về bí mật cá nhân.

Nhìn ở góc độ khác, bức tranh âm nhạc năm 2025 cũng chứng kiến sự bền bỉ của nhạc vật lý khi doanh thu mảng này vẫn tăng 8% toàn cầu, riêng đĩa than (vinyl) tăng 13,7%, đánh dấu năm tăng trưởng thứ 19 liên tiếp. Điều này cho thấy nhu cầu sở hữu những sản phẩm hữu hình, mang tính sưu tầm của người hâm mộ vẫn rất sống động.