Khi 'tiếng nói của nhân dân' bị chiếm dụng bởi đám đông

Trong thời đại thuật toán, điều đáng lo không chỉ là tin giả, mà còn là khả năng một nhóm nhỏ có tổ chức tạo ra cảm giác về một "đa số", từ đó chiếm dụng danh nghĩa nhân dân để áp đặt nhận thức và gây sức ép lên đời sống xã hội.

Khi một "đa số" có thể được sản xuất

Trong lịch sử Việt Nam, tư tưởng "lấy dân làm gốc" luôn là một bài học lớn về dựng nước và giữ nước. Nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển mà còn là chủ thể sáng tạo lịch sử, là nguồn sức mạnh, trí tuệ và sự chính danh của mọi quyết sách liên quan đến vận mệnh quốc gia.

ẢNH: TTXVN

Bởi vậy, tiếng nói của nhân dân luôn mang một sức nặng đặc biệt. Nhiều sáng kiến đúng đắn bắt đầu từ thực tiễn nhân dân; nhiều bất cập chỉ được nhìn thấy đầy đủ khi người dân lên tiếng. Nhưng cũng chính vì có sức mạnh đặc biệt ấy, danh nghĩa "tiếng nói của nhân dân" có thể bị lợi dụng. 

Trên không gian mạng, không khó để bắt gặp những cá nhân, hội nhóm hoặc mạng lưới tài khoản tự nhận mình đại diện cho "người dân", "cộng đồng", "công lý" hay "sự thật". Họ có thể khởi đầu bằng những nội dung tích cực để tạo dựng uy tín. Khi đã hình thành được một lượng người theo dõi đủ lớn, họ bắt đầu lồng ghép cách diễn giải có chủ đích, lựa chọn thông tin có lợi cho một kết luận đã định trước, đồng thời loại bỏ những dữ kiện bất lợi.

Đó thường là sự pha trộn tinh vi giữa sự thật và suy diễn, giữa sự kiện với bình luận, giữa dữ liệu có thật với một bối cảnh đã bị cắt bỏ. Chính vì chứa một phần sự thật nên thông tin ấy càng dễ được tin. Sau đó, mạng lưới tài khoản ảo, bình luận lặp lại, chia sẻ có tổ chức và quảng cáo trả phí cùng tham gia khuếch đại nội dung. Người dùng bước vào một trang mạng rất dễ hình thành cảm giác rằng: "Mọi người đều nghĩ như vậy". Nhưng "mọi người" đôi khi chỉ là một hiệu ứng được dàn dựng.

Sự im lặng của những người có cách nhìn thận trọng lại khiến quan điểm đang chiếm ưu thế càng có vẻ mạnh hơn thực tế. Một nhóm nhỏ nhưng hoạt động liên tục có thể tạo cảm giác về một đa số áp đảo. Cuối cùng, xã hội nhìn thấy một "dư luận thống nhất", trong khi trên thực tế rất nhiều người chưa từng được hỏi. Điều nguy hiểm vì thế không chỉ là một nhóm người nói quá lớn, mà còn là rất nhiều người khác không còn cảm thấy an toàn để nói.

Khi người dùng chủ yếu gặp những nội dung phù hợp với niềm tin sẵn có, họ dễ tưởng rằng thế giới bên ngoài cũng đồng nhất với "buồng vang thông tin" của mình. Lấy số lượng bài đăng hoặc lượt tương tác để suy ra quan điểm của toàn xã hội chứa đựng nhiều sai lệch. Trên mạng xã hội, sự nổi tiếng của một nội dung không chỉ phụ thuộc vào số người quan tâm tự nhiên, mà còn phụ thuộc vào thiết kế nền tảng, khả năng chi trả quảng cáo, kỹ thuật tối ưu nội dung, mạng lưới phân phối và cách thuật toán đánh giá khả năng tạo tương tác.

Do đó, một chủ đề "thịnh hành" chưa chắc là vấn đề được đông đảo nhân dân quan tâm nhất. Nó có thể chỉ là nội dung tạo ra nhiều phản ứng nhất trong một khoảng thời gian. Một lượt chia sẻ không đồng nghĩa với một lá phiếu. Một bình luận không đồng nghĩa với một quan điểm đã được suy nghĩ chín chắn. Một chủ đề thịnh hành càng không thể tự động trở thành sự ủy quyền của nhân dân.

Các nhà nghiên cứu sử dụng khái niệm "tuyên truyền điện toán" và "astroturfing" (tạo dựng một phong trào quần chúng giả) để mô tả việc sử dụng các tài khoản hoặc bình luận giả danh công dân bình thường nhằm tạo ấn tượng rằng một quan điểm đang nhận được sự ủng hộ rộng rãi. Trong đời sống mạng, những dấu hiệu ấy không khó nhận ra: hàng loạt tài khoản mới lập cùng đăng một nội dung; các bình luận sử dụng những cụm từ gần như giống nhau; một vấn đề bất ngờ được đẩy lên thành làn sóng; mọi ý kiến yêu cầu cung cấp chứng cứ đều bị công kích.

ẢNH: AI

Điều đáng lo là dư luận được tạo dựng có thể gây ảnh hưởng ngược trở lại đời sống thực. Các nhà hoạch định chính sách có thể bị đặt trước một bức tranh sai lệch về nhu cầu xã hội. Nếu quyết sách công chỉ chạy theo những làn sóng tương tác, chúng ta có nguy cơ lấy tâm trạng tức thời thay cho lợi ích lâu dài, lấy tiếng nói của nhóm hoạt động tích cực nhất thay cho sự đa dạng của nhân dân.

Dân chủ không chỉ cần khả năng phát ngôn. Dân chủ còn cần một không gian chung, nơi các phát ngôn được gặp nhau, kiểm chứng và tranh luận. Đó cũng là ranh giới giữa tiếng nói của nhân dân và tiếng ồn của đám đông. Tiếng nói của nhân dân được hình thành qua trải nghiệm, thông tin, đối thoại và cân nhắc lợi ích chung. Tiếng ồn của đám đông chỉ cần sự đồng thanh, kể cả khi sự đồng thanh ấy được sản xuất bằng kỹ thuật.

Trả lại danh nghĩa nhân dân cho đối thoại thực chất

Không thể chống lại sự chiếm dụng "tiếng nói của nhân dân" bằng cách thu hẹp quyền phát biểu của người dân. Trái lại, xã hội càng cần những cơ chế để tiếng nói thực sự của nhân dân được thể hiện đầy đủ, đa chiều và có khả năng tác động thực chất đến quá trình hoạch định, thực thi chính sách.

Trước hết, cần phân biệt ba cấp độ thường bị trộn lẫn trên không gian mạng: tín hiệu xã hội, tâm trạng xã hội và ý chí của nhân dân. Một chủ đề được nhiều người thảo luận là tín hiệu cần quan tâm. Nhưng để xác định nguyện vọng thực sự của nhân dân cần những phương thức đáng tin cậy hơn: khảo sát có tính đại diện, tham vấn chính sách, đối thoại trực tiếp, tiếp xúc cử tri, phản ánh từ cơ sở, ý kiến chuyên gia và dữ liệu thực tiễn.

Một chính quyền biết lắng nghe không phải là chính quyền chạy theo mọi làn sóng, mà là chính quyền có năng lực tiếp nhận tín hiệu, kiểm tra sự thật, xác định đúng vấn đề và phản hồi minh bạch. Khi người dân thấy rằng ý kiến chính đáng được tiếp nhận qua những kênh rõ ràng, được giải trình bằng lý lẽ, nhu cầu tìm đến những "người đại diện tự phong" cũng sẽ giảm đi. Đối thoại thực chất chính là cách tốt nhất để không ai có thể độc quyền danh nghĩa nhân dân.

Tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13.7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ một trong những khoảng trống lớn là sức hấp dẫn và năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực trên môi trường số chưa theo kịp tốc độ phát triển của nền tảng và nội dung số. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, thách thức đối với "quyền dẫn dắt giá trị". "Quyền dẫn dắt giá trị" trước hết là khả năng tạo ra môi trường để sự thật, điều tốt đẹp và những tiếng nói có trách nhiệm có đủ sức hấp dẫn, độ tin cậy và khả năng hiện diện.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng yêu cầu xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số, nâng cao năng lực tự chủ, khả năng định hướng và "sức đề kháng" của nền văn hóa dân tộc; để không gian số trở thành nơi văn hóa Việt Nam hiện diện, lan tỏa và tham gia định hướng giá trị xã hội. Chủ quyền văn hóa trên không gian số còn là năng lực của xã hội trong việc nhận biết đâu là nhu cầu thực, đâu là nhu cầu được kích thích; đâu là dư luận tự nhiên, đâu là dư luận được tạo dựng.

Một xã hội có sức đề kháng là xã hội không dễ trao quyền đại diện cho người nói lớn nhất; biết đòi hỏi chứng cứ trước những tuyên bố nhân danh số đông; biết bảo vệ quyền lên tiếng của thiểu số; và không để tâm lý sợ bị cô lập biến sự im lặng thành một lá phiếu giả cho đám đông.

Để làm được điều đó, các cơ quan nhà nước cần hiện đại hóa công tác nắm bắt dư luận xã hội, kết hợp theo dõi xu hướng trên nền tảng số với điều tra xã hội học, dữ liệu từ cơ sở, tham vấn đại diện và đối thoại với những nhóm chịu tác động trực tiếp. Báo chí chính thống cũng cần góp phần phục hồi không gian thảo luận chung. Giá trị của báo chí không nằm ở việc lặp lại tiếng nói đang áp đảo, mà ở khả năng làm xuất hiện một bức tranh đầy đủ hơn. Các nền tảng số phải minh bạch hơn về quảng cáo, nội dung được tài trợ và các hành vi phối hợp không xác thực.

Đồng thời, cần bảo vệ quyền tồn tại của những ý kiến không phổ biến. Văn hóa đối thoại đòi hỏi con người không chỉ học cách nói mà còn học cách nghe những điều khác với niềm tin của mình. Trong kỷ nguyên số, truyền thống văn hóa Việt Nam đề cao tinh thần cộng đồng cần được chuyển hóa thành một văn hóa tranh luận mới: không lấy số lượng người theo dõi thay cho lý lẽ; không lấy sự lặp lại thay cho bằng chứng; không lấy khả năng gây áp lực thay cho tính chính danh; và không cho phép bất kỳ nhóm nào tự nhận mình là toàn thể nhân dân.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của nhân dân, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng trong phát triển văn hóa. Nhân dân phải được nhìn nhận trong sự đa dạng, chủ động và sáng tạo, chứ không phải như một khối đám đông chỉ biết hưởng ứng những thông điệp được chuẩn bị sẵn.

Tiếng nói của nhân dân là một bản hòa âm gồm nhiều trải nghiệm, lợi ích và góc nhìn khác nhau. Bản hòa âm ấy chỉ có ý nghĩa khi không có ai bí mật điều khiển dàn nhạc, không có tiếng nói nào bị loại bỏ chỉ vì nhỏ hơn và không có một nhóm nào tự nhận tiếng nói của mình là toàn bộ bản nhạc. Sự đồng thuận xã hội chỉ có thể được xây dựng bằng sự thật, công bằng, minh bạch và hiệu quả thực tiễn.

Bảo vệ "tiếng nói của nhân dân" chính là bảo vệ tính chân thực của quá trình hình thành dư luận; không để thuật toán thay thế đối thoại, không để tài khoản ảo thay thế công dân và không để một thiểu số có tổ chức chiếm dụng danh nghĩa của cộng đồng. Sức mạnh của tiếng nói nhân dân nằm ở sự thật của đời sống, ở chiều sâu của lòng dân và ở khả năng hướng xã hội tới những giá trị chung.