“Lấy người đọc làm trung tâm không có nghĩa là chạy theo thị hiếu”

ẢNH: NVCC

Một trong 2 giải A của Giải thưởng Sách quốc gia năm nay đã thuộc về Viện Giáo dục IRED, nơi làm sách chỉ là một trong những hoạt động của Viện. "Nhìn bộ sách đoạt giải A năm nay dễ cảm thấy sốc vì nó đồ sộ quá", Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên nhận xét. Đó là bộ sách Lịch sử văn minh thế giới của học giả Will Durant, được nhóm dịch giả gần 10 người biên dịch ròng rã suốt 7 năm, gồm 11 phần và 45 tập. Công trình "biên niên sử" đồ sộ về các nền văn minh trải dài trong suốt 2.500 năm lịch sử của nhân loại được đánh giá là bộ sách về lịch sử các nền văn minh thành công nhất và phổ biến bậc nhất từ trước đến nay trên thế giới.

Đứng sau công trình dịch thuật đồ sộ này là tâm huyết của nhà giáo dục Giản Tư Trung, Trưởng BTC Giải thưởng Sách Hay - sáng kiến khuyến đọc do Học viện Quản lý PACE (mà ông là Chủ tịch) khởi xướng từ 2007, thu hút gần 100 nhân sĩ, trí thức, chuyên gia, nghệ sĩ, doanh nhân cùng phối hợp sáng lập…

Khi làm sách chỉ là một trong những kênh lan tỏa tri thức và thông điệp khai phóng, Viện Giáo dục IRED định vị chỗ đứng của mình ở đâu trên thị trường xuất bản?

Trong quan sát của tôi, thị trường xuất bản Việt hiện có 5 nhóm đối tượng cùng tham gia làm sách, bao gồm đàng hoàng và… không đàng hoàng. Một là nhóm đầu nậu làm sách, chỉ cốt "luộc sách", "hớt váng", làm ra những cuốn sách giá rẻ, chất lượng thấp, nói thẳng ra là nhóm làm hàng giả. Hai là nhóm "con buôn" làm sách: chỉ cốt lấy lợi nhuận làm đầu và chỉ chăm chăm làm những đầu sách bán chạy, bất kể có mang lại giá trị tri thức cho xã hội hay không. Nhóm thứ ba là doanh nghiệp làm sách: họ không luộc sách, cũng không chạy theo lợi nhuận bằng mọi giá và nói không với những đầu sách có hại tới xã hội, văn hóa và lớp trẻ… Nhóm thứ 4 là các nhà giáo dục làm sách: nhóm này không chỉ đáp ứng yêu cầu thị trường mà cao hơn thế, là đáp ứng nhu cầu năng lực của xã hội - điều mà có thể thị trường chưa nhận ra nhưng nhà giáo dục đã sớm nhận ra. Nhóm cuối cùng là những nhà văn hóa làm sách: khác với nhà giáo dục, họ không chỉ đáp ứng nhu cầu năng lực của xã hội mà còn ôm khát vọng vượt qua thời đại của mình, bước vào kỷ nguyên mới với tầm nhìn thời đại.

ẢNH: VIỆN GIÁO DỤC IRED

Một người làm sách có tự trọng và nhân phẩm hiển nhiên sẽ chọn đứng vào 1 trong 3 hay bao gồm cả trên 3 vai trò cuối: doanh nhân - nhà giáo dục và nhà văn hóa. Ngay từ khi tham gia vào thị trường làm sách, Viện Giáo dục IRED đã định vị chỗ đứng của mình trên thị trường sách với vai trò nhà văn hóa - giáo dục.

Trên vai trò đó, ông quan niệm sứ mệnh mà xuất bản hiện nay cần hướng đến là gì?

Ở góc độ giáo dục, xuất bản theo tôi nên góp phần hiện thực hóa những chiến lược phát triển giáo dục mà VN cần hướng đến. Trên góc độ văn hóa, cần tích cực du nhập tinh hoa văn hóa nhân loại vào VN. Nên nhớ, trong ngành nghề nào, "nhập siêu" là đáng buồn, đáng lo nhưng riêng với xuất bản, nhập siêu chưa bao giờ là đáng buồn cả.

Chỉ thị 04-NQ/TW vừa ban hành đã vạch ra kim chỉ nam cho ngành xuất bản Việt: lấy người đọc làm trung tâm. Theo ông, cần phải hiểu khái niệm này thế nào?

"Lấy người đọc làm trung tâm" rõ ràng không nên hiểu là lấy thị hiếu người đọc làm đích đến. Nếu vậy, đó chỉ là tư duy ở tầm thấp mà thôi. Định hướng ở đây theo tôi sâu sắc hơn nhiều: lấy người đọc làm trung tâm có nghĩa là cần lấy khát vọng khai phóng của xã hội là mục tiêu cao nhất của xuất bản; là "cách mạng sự học", là "tự lực khai phóng", khi "ta là sản phẩm của chính mình" - như tôi vẫn thường hay nói. Là bổ khuyết năng lực từ những "đơn đặt hàng" của xã hội, nơi mỗi người đọc, người học đều có thể tìm thấy sự bồi đắp cho những khuyết thiếu trong mình với những đầu sách vừa có tính cá thể hóa cao, đồng thời mang đậm tính phổ quát...

Chỉ thị 04 cũng lần đầu tiên "bật đèn xanh" mạnh mẽ cho việc đa dạng hóa mô hình hợp tác công - tư. Là một đơn vị làm sách tư nhân, ông chờ đợi gì ở chiếc "đèn xanh" này?

Hãy nhớ lại mười mấy năm trước, nếu như không từng có động thái "bật đèn xanh" cho khối làm sách tư nhân được tham gia vào thị trường xuất bản (dù mới ở dạng liên kết), thì xuất bản Việt làm sao có được những cú bùng nổ và chuyển mình mạnh mẽ như chúng ta đã được chứng kiến. Thì lúc này, một cơ chế thông thoáng và linh hoạt hơn - bằng việc thừa nhận và khuyến khích hơn vai trò của lực lượng xuất bản tư nhân (hiển nhiên là trên 3 vai trò tích cực mà tôi đã nói ở trên) - rõ ràng sẽ lại càng cho hy vọng đưa tới một sự bùng nổ mạnh mẽ hơn cho ngành xuất bản Việt trên cung đường mới.

Xin cảm ơn ông.