“Lấy người đọc làm trung tâm không có nghĩa là chạy theo thị hiếu”

ẢNH: NVCC

Một trong hai giải A của Giải thưởng Sách quốc gia năm nay đã thuộc về Viện Giáo dục IRED, nơi làm sách chỉ là một trong những hoạt động của Viện. "Nhìn bộ sách đoạt giải A năm nay dễ cảm thấy sốc vì nó đồ sộ quá", Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên nhận xét. Đó là bộ sách Lịch sử văn minh thế giới của sử gia và triết gia Will Durant, được nhóm dịch giả gần 10 người biên dịch ròng rã suốt 7 năm, gồm 11 phần, chia thành 45 quyển sách. Công trình "biên niên sử" đồ sộ về các nền văn minh trải dài trong suốt 2.500 năm lịch sử của nhân loại được đánh giá là bộ sách về lịch sử các nền văn minh thành công nhất và phổ biến bậc nhất từ trước đến nay trên thế giới.

Đứng sau công trình dịch thuật đồ sộ này là tâm huyết của nhà giáo dục Giản Tư Trung, Trưởng BTC Giải thưởng Sách Hay - một sáng kiến khuyến đọc do Học viện Quản lý PACE (mà ông là Chủ tịch) khởi xướng từ 2007, thu hút gần 100 nhân sĩ, trí thức, chuyên gia, nghệ sĩ, doanh nhân cùng phối hợp sáng lập…

Khi bắt tay vào làm sách, Viện Giáo dục IRED định vị chỗ đứng của mình ở đâu trên thị trường xuất bản?

Thị trường xuất bản thường có 5 nhóm đối tượng cùng tham gia làm sách, bao gồm đàng hoàng và… không đàng hoàng. Một là nhóm đầu nậu làm sách, chỉ cốt "luộc sách", làm ra những cuốn sách giá rẻ, chất lượng thấp, vi phạm bản quyền, nói thẳng ra là nhóm làm hàng giả. Hai là nhóm "con buôn" làm sách: nhóm này có thể không luộc sách, không ăn cắp bản quyền, nhưng chỉ cốt lấy lợi nhuận làm đầu và chỉ chăm chăm chạy theo thị hiếu, kể cả thị hiếu không tốt lành, bất kể là sách có thể gây hại cho xã hội. Nhóm thứ ba là doanh nhân làm sách: họ hiển nhiên không luộc sách, không chạy theo lợi nhuận bằng mọi giá và nói không với những đầu sách có hại tới xã hội, văn hóa và lớp trẻ… Nhóm thứ tư là các nhà giáo dục làm sách: nhóm này không chỉ đáp ứng nhu cầu đọc thị trường mà cao hơn thế, là góp phần giải quyết nhu cầu phát triển năng lực của các nhóm độc giả trong xã hội - điều mà có thể thị trường chưa nhận ra nhưng nhà giáo dục đã sớm nhận ra. Nhóm cuối cùng là những nhà văn hóa làm sách: khác với nhà giáo dục, họ không chỉ đáp ứng thị hiếu, hay phát triển năng lực mà còn ôm khát vọng góp phần thúc đẩy xã hội bước vào kỷ nguyên tốt đẹp hơn với tầm nhìn vượt thời đại.

ẢNH: VIỆN GIÁO DỤC IRED

Bất kỳ người làm sách có tự trọng và nhân phẩm nào cũng sẽ chọn đứng vào 1 trong 3 hay bao gồm cả trên 3 vai trò cuối: doanh nhân, nhà giáo dục và nhà văn hóa, chứ tuyệt đối không làm đầu nậu hay con buôn.

Vì là một tổ chức giáo dục, nên ngay từ khi tham gia vào thị trường xuất bản, Viện Giáo dục IRED đã xác định, làm sách cũng là làm văn hóa và làm giáo dục. Đó là lý do chúng tôi đã cho xây dựng các tủ sách nhằm thúc đẩy sự học khai phóng của mỗi người và góp phần phát triển doanh trí, giáo trí và dân trí, chẳng hạn như Tủ sách Doanh trí, Tủ sách Giáo trí, Tủ sách Khai phóng, Tủ sách Tinh hoa Thế giới…

Trên vai trò đó, ông quan niệm sứ mệnh mà xuất bản hiện nay cần hướng đến là gì?

- Tôi cho rằng, khi xuất bản không chỉ thuần túy là đáp ứng thị hiếu của độc giả, mà còn gắn liền với sứ mệnh khát vọng dân trí, doanh trí, giáo trí, nông trí… nhằm góp phần hiện thực hóa chiến lược phát triển văn hóa, phát triển nhân lực và phát triển giáo dục quốc gia trong kỷ nguyên mới, thì chúng ta sẽ có một ngành xuất bản, một nền xuất bản rất khác. Trên góc độ văn hóa, tôi nghĩ, sẽ thật tuyệt vời khi xuất bản góp phần du nhập tinh hoa văn hóa của nhân loại, phục hưng tinh hoa văn hóa của dân tộc và khởi phát tinh hoa văn hóa của thời đại nhằm hình thành một quốc tính mới vì một Việt Nam phú cường và văn minh.

Trong hầu hết các ngành nghề, "nhập siêu" là đáng buồn, đáng lo nhưng riêng với xuất bản, nhập siêu chưa bao giờ là đáng buồn cả, nếu như đó là nhập siêu tinh hoa tri thức và văn hóa của nhân loại.

Chỉ thị 04-NQ/TW vừa ban hành đã vạch ra kim chỉ nam cho ngành xuất bản Việt: lấy người đọc làm trung tâm. Theo ông, cần phải hiểu khái niệm này thế nào?

"Lấy người đọc làm trung tâm" rõ ràng là đúng và tốt, tuy nhiên không nên chỉ hiểu theo nghĩa hẹp là lấy thị hiếu người đọc làm đích đến. Điều này cũng cần nhưng chưa đủ. Theo tôi, lấy người đọc làm trung tâm còn có ý nghĩa sâu xa hơn, đó là lấy khát vọng khai phóng của con người, lấy lý tưởng dân trí mới cho xã hội mới là mục tiêu cao nhất của ngành xuất bản; góp phần thúc đẩy "cách mạng sự học" của mỗi người, lấy hành trình "tự lực khai phóng" của mỗi độc giả làm trọng. Là bổ khuyết năng lực từ những "đơn đặt hàng" của xã hội, nơi mỗi người đọc, người học đều có thể tìm thấy sự bồi đắp cho những khuyết thiếu trong mình với những đầu sách vừa có tính cá thể hóa cao, đồng thời mang đậm tính phổ quát...

Chỉ thị 04 cũng lần đầu tiên "bật đèn xanh" mạnh mẽ cho việc đa dạng hóa mô hình hợp tác công - tư. Là một đơn vị làm sách tư nhân, ông chờ đợi gì ở chiếc "đèn xanh" này?

Mười mấy năm trước, nếu như không từng có động thái "bật đèn xanh" cho khối làm sách tư nhân được tham gia vào thị trường xuất bản (dù mới ở dạng liên kết), thì xuất bản Việt khó có thể có được những cú bùng nổ và chuyển mình mạnh mẽ như chúng ta đã được chứng kiến. Thì lúc này, một cơ chế thông thoáng và linh hoạt hơn - bằng việc thừa nhận và khuyến khích hơn vai trò của lực lượng xuất bản tư nhân (hiển nhiên là trên 3 vai trò tích cực mà tôi đã nói ở trên) - rõ ràng sẽ lại càng cho hy vọng đưa tới một sự bùng nổ mạnh mẽ hơn cho ngành xuất bản Việt trên cung đường mới.

Xin cảm ơn ông.