Nâng giá trị hạt cà phê: Từ 'tiêu sản' thị trường đến 'tích sản' cho người lao động

Khuyến nghị cần thêm hành động

Những ngày qua, nhiều nông dân ở Lâm Đồng vẫn giữ lại một phần sản lượng cà phê sau thu hoạch. Băn khoăn lộ rõ trên gương mặt ưu tư của các gia đình, sau mỗi đề xuất thu gom của thương lái. Sự lựa chọn bán ngay để thu hồi vốn nhanh hay chờ giá, đều liên quan đến sinh kế của cả gia đình.

"Giá lên thì ai cũng muốn bán, nhưng lúc giá xuống quá nhanh, nông dân lại phân vân. Giữ hàng thì cần vốn; mà bán ra thì sợ mất giá" - anh Nguyễn Văn Hạnh, đại diện một gia đình nông dân có nhiều năm trồng và thu hoạch cà phê tại phường Xuân Trường, Lâm Đồng cho hay.

4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu cà phê Việt Nam ghi nhận thực tế đáng suy nghĩ. Sản lượng xuất khẩu tăng nhưng kim ngạch lại giảm gần 8%, về quanh 3,6 tỉ USD, giá xuất khẩu bình quân giảm gần 20%. Do tỷ trọng xuất hàng thô còn cao, nên khi giá cà phê tăng, lãi của người nông dân không được bao nhiêu. Còn khi rớt giá, tích sản của họ đang được mong chờ sau một mùa mưa nắng, lại "âm" nặng.

Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam nhiều năm qua đã liên tục khuyến nghị, nhà sản xuất và cung ứng hơn lúc nào hết cần giảm dần tỷ trọng xuất khẩu cà phê nhân thô, thúc đẩy dòng sản phẩm rang xay, hòa tan, cà phê đặc sản, cà phê có chứng chỉ bền vững. Từ góc độ dài hạn, mục tiêu đưa tỷ lệ cà phê chế biến sâu lên trên 20% sản lượng không còn là viễn cảnh. Nhưng khảo sát từ nông trại đến bàn an, đều đang cho thấy xuất khẩu cà phê nhân dạng thô vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Sự đáp ứng về vốn, công nghệ, marketing, xây dựng thương hiệu với phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam hiện nay không phải một sớm, một chiều.

Theo đại diện Hiệp hội Thông tin tư vấn kinh tế thương mại Việt Nam: Điểm nghẽn hiện nay nằm ở toàn bộ cấu trúc chuỗi giá trị. Nông hộ có thể cải thiện kỹ thuật canh tác, nông trại có thể gia tăng sản lượng, nhận chuyển giao công nghệ, nhưng ở bên rìa của chuỗi liên kết ổn định: không có hợp đồng bao tiêu, không được hỗ trợ tín dụng theo mùa vụ và không có quyền định đoạt về khâu chốt giá, họ vẫn khó nhận lại phần nhiều.

Xung lực mới cho chiến lược dài

Tại Hội nghị Cà phê quốc tế được tổ chức tại Hà Nội ngày 26.3.2026, các chuyên gia trong và ngoài nước đã chỉ rõ: Để nâng giá trị hạt cà phê, khâu tiên quyết chính là hoàn thiện hạ tầng cho chế biến sâu gồm đủ vốn, công nghệ và nhân lực. Thứ đến là yêu cầu chuẩn hóa sản xuất và truy xuất nguồn gốc. Hiện Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu, dù được lùi thời hạn áp dụng, vẫn giữ nguyên yêu cầu về tính hợp pháp và khả năng truy xuất của sản phẩm. Bên cạnh đó, việc phụ thuộc quá lớn vào một số khu vực nhập khẩu truyền thống khiến ngành cà phê dễ bị tác động trước thay đổi chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật, chi phí logistics hoặc biến động tiêu dùng.

Nhiều giải pháp cũng đã được các đại diện đến từ Palestin, Timor Leste, Angola… nhấn mạnh về vai trò của việc đàm phán gỡ rào cản thương mại, kết nối với các tổ chức quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường mới và quảng bá thương hiệu cà phê Việt Nam. Đây là những phần việc mà từng doanh nghiệp riêng lẻ khó có thể tự đảm đương.

Tại hội nghị, với sự đồng thuận của 19 đoàn ngoại giao, Liên minh Cà phê toàn cầu - Global Coffee Alliance (GCA) ra mắt đã được ra mắt theo sáng kiến khởi xướng của King Coffee. Được xây dựng theo mô hình đối tác công - tư, hoạt động dựa trên sự tăng cường hợp tác giữa ngoại giao và doanh nghiệp, sáng kiến liên minh được đánh giá cao về tính thực tiễn và thời cuộc, bởi Nhà nước giữ vai trò tạo khung chính sách, tháo gỡ điểm nghẽn và xúc tác thị trường; doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp đầu tư, đổi mới công nghệ, tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm.

Tuy nhiên, để các sáng kiến không dừng lại ở diễn đàn, cần có cơ chế phối hợp và triển khai rốt ráo, đủ mạnh giữa các bên, để hạt cà phê vươn xa, mang về giá trị cao hơn cho người trồng, doanh nghiệp và nền kinh tế.