Đến Đền Hùng, vào Quốc Tử Giám, kinh thành Huế... ta sẽ thấy các loại đồ gỗ dát vàng lộng lẫy. Màu vàng đó là từ vàng thật và Kiêu Kỵ là nơi duy nhất ở Việt Nam làm thủ công các gói nhỏ hình vuông bên trong là hàng trăm lá vàng cực mỏng kẹp trong giấy dó màu đen.
Ngoài quỳ vàng, Kiêu Kỵ cũng sản xuất quỳ bạc (làm từ bạc), quỳ tân (làm từ thiếc) cho các nhu cầu khác. Theo giáo trình của “Hội vàng bạc quỳ Kiêu Kỵ” thì quy trình dát vàng như sau: Nhựa thông tươi trộn mùn cưa đốt và hứng lấy khói để được một thứ muội đen. Thứ muội này trộn keo da trâu, nấu với nước và giã trong cối 3 giờ thành một loại mực đặc biệt. Chất lượng của vàng dát ra tùy thuộc rất nhiều vào thứ mực này.
Tiếp theo, giấy dó Bắc Ninh cắt vuông mỗi chiều gần 4 cm và xếp thành xấp, bọc vải và đánh bằng búa cho bóng rồi quét mực lên. Sau khi phơi khô, cứ một lớp giấy một lá vàng gần 1 cm vuông đã dát mỏng bằng máy. 500 lớp giấy là 499 lá vàng, bọc bằng vải đen rồi dùng búa đập cho những lá vàng vốn đã rất mỏng tiếp tục mỏng thêm và rộng ra tương đương với giấy gói. Vàng dát ra có đẹp, lành hay rách là ở công đoạn này.
Làm xiếc với vàng
Trong một căn phòng kín gió, có nhiều phụ nữ đang lấy ngón tay chấm vào những lá vàng mỏng tang, nhỏ như vẩy ốc đặt vào các vuông giấy dó đen. Nghe nói, người Kiêu Kỵ xưa còn phải ngồi trong màn làm việc này vì sợ gió bay.
Ba người đàn ông khác đang cầm búa đập chan chát xuống các gói vải như bao diêm được tay kia xoay trở liên tục trên đe.
Một người còn đọc một tờ báo để bên khi tay vẫn đập búa liên hồi! Chiếc búa thép to và nặng gần 2 kg, cán bằng gỗ sưa, óc búa đóng hơn chục cái đinh cho chắc. Đe thì bằng đá xanh mà không dùng gang như thợ rèn.
Được biết nhiều người đã phải bỏ nghề vì đập búa vào tay. Yếu tim, thần kinh không vững thì đừng làm nghề quỳ, nhất là quỳ vàng vì dễ đập vào tay bởi gói quỳ vàng rất nhỏ, không như quỳ bạc, quỳ thiếc lớn hơn chút xíu.
Chính vì vậy mà trong số 74 hộ làm quỳ với vài trăm người biết đánh quỳ, chỉ có 6 hộ làm quỳ vàng. Trong số này lại chỉ có hai người được TP Hà Nội công nhận là nghệ nhân là ông Lê Bá Chung và anh rể là Lê Văn Vọng.
Trên đường làng Kiêu Kỵ đầy tiếng búa chan chát, chúng tôi gặp ông Lê Bá Chung, quái kiệt của làng nghề đồng thời cũng là Chủ nhiệm Hợp tác xã, Chủ tịch Hội vàng bạc quỳ Kiêu Kỵ.
Ông Chung nay đã không còn làm trực tiếp nhưng vẫn vừa cầm búa trong tay phải đập chan chát vào gói quỳ đang xoay tít trong tay trái vừa đọc báo như cách của anh con trai là Lê Bá Chiến lúc nãy.
Ông Chung cho biết, đánh quỳ cũng khó không kém gì người ta đánh đàn piano, cần sự tinh tế và chính xác và từng khiến những nhà nghiên cứu văn hóa Nhật Bản bái phục.
Không nên làm việc nặng quá, không được rượu bia, thức khuya... Mỗi ngày cũng chỉ nên đánh khoảng 6-7 quỳ là đẹp, làm nhiều hơn sẽ mỏi tay, xấu quỳ, thậm chí đập vào tay, vào trán là việc đã từng xảy ra.
Không giầu bốc lên như những làng nghề khác vì một chỉ vàng chỉ làm ra được hơn 2 quỳ, giá bán cộng thêm 100 nghìn cho giá mỗi chỉ vàng mua về từ hiệu kim hoàn. Nhưng những gì mắt thấy, tai nghe ở Kiêu Kỵ khiến chúng tôi cảm thấy đây là làng nghề truyền thống có độ công phu, tinh xảo cao trong các làng nghề Việt Nam và rất cần được bảo tồn.
Lưu Quang Phổ
Bình luận (0)