Tôi gặp nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hữu Thanh ở trại sáng tác của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam tổ chức ở Đại Lải (Phú Thọ). Ở tuổi 70, ông lôi cuốn mọi người bởi sự tươi trẻ, cách nói chuyện thông minh, tinh tế và thuộc nhiều thơ hay. Từ chiếc máy ảnh Sony bé nhỏ, ông chụp những bức ảnh độc đáo để nộp trại sáng tác làm người xem ấn tượng. Càng bất ngờ khi ông tiết lộ là thương binh hạng 2/4, mất 65% sức khỏe và còn nhiễm chất độc da cam.
Hai cụ Nguyễn Thị Nhự và Nguyễn Thị Tỵ, người cùng xã Duyên Yên, Hưng Yên
ẢNH: NGUYỄN HỮU THANH
Ông Thanh sinh năm 1956 ở xã Ngọc Thanh, huyện Kim Động, Hưng Yên (nay là xã Hiệp Cường, Hưng Yên). Năm 1974 ông nhập ngũ. Tháng 3.1975, ông bị thương nặng khi cùng Sư đoàn 324 chiến đấu ở mặt trận tây nam Huế.
Trên điểm cao 224, ông trúng mảnh pháo và phải phẫu thuật 2 lần. Xuất ngũ năm 1977 với vết sẹo lớn như bàn tay xòe trước bụng, ông kiếm sống bằng nghề buôn bán, thầu chợ, làm long nhãn, rồi làm thợ may, sau đó trở thành nghệ sĩ nhiếp ảnh…
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hữu Thanh
ẢNH: NVCC
Từ thợ ảnh dịch vụ thành người chép sử làng bằng ảnh…
Năm 1995, ông mua được chiếc máy ảnh Đông Đức hiệu Praktica với giá 1,7 triệu đồng từ một người họ hàng và bắt đầu tập chụp ảnh.
"Tôi toàn học lỏm anh em, rồi chép ra giấy cho khỏi quên. Chẳng hạn trong nhà thì khẩu độ, tốc độ ra sao, ra ngoài trời thì đặt lại thế nào. Cuốn phim đầu tiên tôi chụp một đám ma, ảnh ra trong vắt, không hỏng cái nào. Thế là thành thợ ảnh của làng. Từ chụp ảnh dịch vụ, tôi thấy phong cảnh, hoa lá đẹp quá, thì cũng bắt đầu chụp ảnh nghệ thuật", ông Thanh nói.
Cụ Đặng Thị Hiển, 92 tuổi, cũng người Duyên Yên
ẢNH: NGUYỄN HỮU THANH
Năm 2000, lần đầu ông tham gia Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực đồng bằng sông Hồng (Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam tổ chức) và được ngay 3 ảnh treo triển lãm. Liên hoan sau, 4 ảnh lại được treo.
"Được thể, tôi mon men thi ảnh về môi trường, giao thông cấp toàn quốc; rồi cuộc thi ảnh của Bộ VH-TT-DL; các cuộc thi ảnh nghệ thuật toàn quốc và quốc tế của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam, gần như lần nào cũng có ảnh vào triển lãm, thành ra say sưa lắm", ông Thanh vui vẻ nói.
Năm 2002, ông Thanh vào hội ảnh nghệ thuật cấp tỉnh, năm 2009 vào Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam. Năm 2016, ông ra mắt cuốn sách ảnh Làng tôi.
Cụ Nguyễn Thị Lứ (88 tuổi, người Duyên Yên) cười ngất bảo "tao xấu lắm, chụp làm gì"
ẢNH: NGUYỄN HỮU THANH
Ông bảo: "Làng mình có bề dày truyền thống, nhiều cảnh đẹp. Lại có cụ Trần Tú Dĩnh, từng được vua Minh Mạng cử đi Singapore mua tàu hơi nước, sách Đại Nam thực lục có ghi; sau này có cán bộ cấp cao... nên mình làm một cuốn sách, tập hợp những bức ảnh tư liệu, nghệ thuật mình chụp trong làng.
Sách ảnh Làng tôi sau đó được giải C (không có giải A) của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam. Nhưng vinh dự hơn là còn được các cụ cất trong đình làng, khi có khách quý thì tặng. Vì thế, có vị bảo tôi là người chép sử làng bằng ảnh".
… Đến bộ ảnh răng đen có một không hai
Sau nhiều năm hoạt động nhiếp ảnh, ông Thanh bỗng nhận ra "việc chụp ảnh đẹp để thi nó đơn giản quá, tôi muốn làm khác đi". "Một lần đến phố Hiến, thấy mấy cụ già mặc đồ lễ, răng đen, ngồi têm trầu. Tôi giật mình nghĩ ra, thôi chết rồi, phải chụp ngay các cụ này, không thì hết mất", ông nói.
"Thấy các cụ răng đen têm trầu, tôi giật mình, phải chụp ngay không thì hết cơ hội", ông Thanh nói
ẢNH: NGUYỄN HỮU THANH
Thế là trong các năm 2019 - 2020, ông Thanh chuyên tâm chụp các cụ răng đen. Đầu tiên là trong làng, trong xã, rồi sang các xã, huyện khác, thậm chí tỉnh khác.
"Tôi đi khắp nơi tìm nhân vật. Hỏi bạn bè, người cao tuổi, vào các nhà chùa hỏi sư thầy. Nhiều thầy còn đưa mình đến từng nhà. Thấy sư thầy đến nhà, nhiều cụ vui lắm, đang ốm cũng ngồi dậy a di đà Phật. Nhưng câu cửa miệng của các cụ là tôi xấu như ma thế này, chụp làm gì. Hoặc tôi nhiều ảnh lắm rồi, không chụp nữa đâu.
Cụ Đỗ Thị Thành (90 tuổi), ở Ngọc Thanh, Hưng Yên
ẢNH: NGUYỄN HỮU THANH
Mình phải vận dụng nhiều thủ thuật. Máy ảnh thì phải thiết lập sẵn thông số, rồi hỏi cụ ơi cụ còn mấy cái răng đen, hoặc xưa nhuộm răng phải kiêng có khổ không, có cụ thì mình khích tướng, bảo con cụ nó bảo không nhớ răng mẹ đen hay răng trắng. Thế là có cụ há miệng cho xem, có cụ đưa tay lên đếm, có cụ cười. Thế là mình chụp luôn.
Cụ Vũ Thị Liểng (87 tuổi) ở xã Phú Cường (Hưng Yên) tưởng mình làm dịch vụ chụp lấy tiền, cứ ngồi trên giường không nói chuyện, nên chụp xong mình phải sang hàng xóm hỏi tên.
Nữ Anh hùng Lao động trong phong trào thủy lợi ở miền Bắc giữa thế kỷ 20 Phạm Thị Vách (86 tuổi, xã Hùng Cường, Hưng Yên) thì là chỗ quen biết, nên chỉ bảo cô ơi buộc lại cho cháu cái tóc, là mình chụp được ảnh đẹp ngay.
Anh hùng lao động Phạm Thị Vách
ẢNH: NGUYỄN HỮU THANH
Còn cụ Mai Thị Chiến (88 tuổi, ở xã Bảo Khê, Hưng Yên) khi được mình tặng bức ảnh có mái tóc dài mà quăn rất đẹp, mắt nhìn xa xa thì bảo ối sao mày chụp tao như thế này, rồi bê tấm ảnh đóng khung chụp sẵn ra bảo phải như này mới đẹp chứ. Lại phải giải thích cụ ơi đấy là ảnh thờ, đây là chân dung nghệ thuật, cụ mới tủm tỉm cười", ông Thanh chia sẻ.
Chia sẻ với Thanh Niên, ông Thanh cũng bảo, một nữ nghệ sĩ nhiếp ảnh đàn chị ở Hà Nội khi biết ông có bộ ảnh răng đen thì nói cũng chụp nhân vật răng đen từ những năm 1990, nhưng mới được hơn chục cụ.
Đến nay, bộ sưu tập ảnh nhân vật răng đen của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hữu Thanh đã có 210 nhân vật, chứa trong 37 GB dung lượng, ứng với hơn 2.000 file ảnh chất lượng tốt, tất cả đều có tên tuổi, địa chỉ.
Người trẻ nhất là một sư thầy hơn 40 tuổi, có hàm răng ám đen do ăn trầu chứ không nhuộm. Già nhất là một cụ ông đã mất cách đây 2 năm ở tuổi 106, vừa giỗ đầu. Cũng có những "người nổi tiếng" như cụ Đinh Trọng Tế (93 tuổi, ở Đọi Sơn, tỉnh Hà Nam cũ) từng 10 lần đóng vai vua Lê Đại Hành đi cày trong lễ hội tịch điền.
Cụ Mai Thị Chiến (88 tuổi, ở Bảo Khê, Hưng Yên) là một chân dung đẹp về nghệ thuật
ẢNH: NGUYỄN HỮU THANH
Xem "ảnh răng đen" của Nguyễn Hữu Thanh, dễ thấy đó là những chân dung vừa mang tính nghệ thuật, vừa mang tính tư liệu. Chúng đều được xử lý ánh sáng, màu sắc tốt và có đủ thông tin nhân vật mà tác giả sẵn sàng cung cấp. Ngoài nghệ thuật nhiếp ảnh, đây cũng có thể là một bộ ảnh có giá trị về xã hội học, dân tộc học.
"Tôi có mong muốn in một cuốn sách, mở một triển lãm. Triển lãm xong sẽ tặng cho một bảo tàng nào đó phù hợp. Nhưng vấn đề là chưa có tiền, tôi đang tìm nhà tài trợ mà chưa ra", ông nói.
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phạm Thành, Chi hội trưởng Chi hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam tại Hưng Yên, xác nhận: Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hữu Thanh là một hội viên tích cực của chi hội và có nhiều thành tích về nhiếp ảnh, có nhiều ảnh được giải, được triển lãm trong các cuộc thi ảnh. Bộ ảnh răng đen của ông Thanh là một lối đi sáng tạo khi đi vào một đề tài hẹp nhưng giá trị vì đó là nét văn hóa cổ đang mai một.
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Nguyễn, Phó chủ tịch Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam, thì cho biết nhuộm răng là một phong tục độc đáo nhưng chưa có ai khai thác theo chuyên đề. Vì thế, bộ ảnh của hội viên Nguyễn Hữu Thanh là một công trình có giá trị. Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam rất ủng hộ và khuyến khích hội viên tìm ra những hướng đi độc đáo và sâu sắc như thế.
Tục nhuộm răng đen có ở nhiều dân tộc châu Á, trong đó có Việt Nam, với quan niệm răng sẽ được bảo vệ tốt hơn, người nhuộm răng có vẻ đẹp hài hòa hơn.
Tại Việt Nam, các dân tộc Kinh, Thái, Tày, Nùng… có tục nhuộm răng đen rất phổ biến đầu thế kỷ 20.
Để nhuộm răng, người ta dùng hỗn hợp cánh kiến, chanh, phèn đen… phết vào răng trong nhiều ngày, giúp hàm răng có màu đen bóng.
Bình luận (0)