Nguyễn Lân, người thầy lớn của nhiều thế hệ học trò

Trước hết ông là một nhà giáo trọn đời gắn bó với nghề dạy học. Năm 1932, sau khi tốt nghiệp thủ khoa Trường cao đẳng Sư phạm Đông Dương, giáo sư thành lập và giảng dạy Trường tư thục Thăng Long ở Hà Nội. Đến năm 1935 vào Huế, suốt mười năm, ông dạy tại các trường công lập: Đồng Khánh, Quốc học, Bách công. Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, giáo sư trở thành vị Trưởng ty Giáo dục tỉnh Thừa Thiên kiêm Giám đốc Nha học chính Trung Bộ. Sau đó chuyển ra Hà Nội, dạy Trường chuyên khoa Chu Văn An. Kháng chiến bùng nổ, giáo sư đi theo kháng chiến và là Giám đốc Giáo dục Liên khu 10, rồi Liên khu Việt Bắc. Năm 1951, nước ta xây dựng nền giáo dục đại học nhờ trên đất Nam Ninh, Trung Quốc. Giáo sư được điều sang dạy Trường Sư phạm cao cấp khối Xã hội. Sau hòa bình lập lại, năm 1956, giáo sư được điều về dạy tại Trường đại học Sư phạm Hà Nội, với cương vị Chủ nhiệm bộ môn Tâm lý - Giáo dục. Về sau, Trường đại học Sư phạm Hà Nội thành lập khoa Tâm lý - Giáo dục, giáo sư là vị Chủ nhiệm khoa đầu tiên và liên tục cho tới ngày về hưu. Giáo sư Nguyễn Lân không chỉ là người thầy đứng lớp mà còn là tác giả sách giáo khoa ở đủ bậc học: sơ, trung và đại học. Bộ sách Ngữ pháp Việt Nam của giáo sư, mà từ đó được gọi là "ngữ pháp Nguyễn Lân" đã từng giữ vai trò chính thống trong nhà trường miền Bắc XHCN từ lớp 3 đến lớp 7 trong hàng chục năm trời, mà ngày nay vẫn có người luyến tiếc do tính thực tiễn trong ứng dụng của nó. Một điều quan trọng khác, Giáo sư Nguyễn Lân còn là người góp phần to lớn trong việc đặt nền móng cho sự ra đời chính thức nền khoa học giáo dục của nước ta sau năm 1945. Các công trình của giáo sư: Lịch sử giáo dục học thế giới (1958), Người thầy giáo xã hội chủ nghĩa (1960), Giảng dạy trên lớp, Giáo trình giáo dục học (1961, viết chung), Công tác chủ nhiệm lớp (1962), Quy chế thực tập sư phạm (1962, viết chung)...

Trải qua nhiều năm tháng liên tục, Giáo sư Nguyễn Lân đã góp phần đào tạo cho đất nước những công dân ưu tú, nhiều giáo sư, tiến sĩ, nhà giáo nhân dân, nhà khoa học, văn nghệ sĩ nổi tiếng, kể cả một số cán bộ cao cấp, một số tướng lĩnh, một số nhà cách mạng có tên tuổi lớn. Có lẽ, trong mấy chục năm qua, không ai có được niềm vui lớn như Giáo sư Nguyễn Lân bởi ông có nhiều môn sinh, môn đệ, người ít tuổi nhất cũng khoảng ngũ tuần, người cao tuổi nhất thì đã gần chín chục, ở khắp mọi miền Tổ quốc, kể cả ở nước ngoài, mà vẫn hướng về người thầy rất mực kính yêu của mình với một tình cảm gắn bó sâu nặng.

Giáo sư Nguyễn Lân và người bạn đời của mình thời trẻ

Trước khi vào làng giáo, ông đã toan nhập làng văn. Năm 1925, khi còn là học sinh Trường Bưởi ở độ tuổi 19 với bút danh Từ Ngọc, ông cho ra mắt tiểu thuyết Cậu bé nhà quê mà về sau được Nha học chính Đông Dương cho dịch ra tiếng Pháp để dạy trong học đường. Cậu bé nhà quê là tiếng nói bênh vực quyền sống của người dân quê, đặc biệt là trẻ em nhà quê. Nó được coi là một trong số ít tiểu thuyết đầu tiên viết về nông thôn Việt Nam hiện đại buổi đầu. Kế đó, dù đã dấn thân vào sự nghiệp giáo dục, giáo sư vẫn tiếp tục cho ra đời các tiểu thuyết: Khói hương (1935), Ngược dòng (1936), Hai ngả (1938); các truyện ngắn: Ai khốn nạn, Tiếng vàng, Ngoài khơi... Ngòi bút Từ Ngọc trước sau vẫn thấm đượm tinh thần nhân đạo truyền thống, chống lại cái ác, đề cao cái thiện, bênh vực, cảm thông với những kiếp người đau khổ. Giáo sư Nguyễn Lân còn viết báo, viết một số sách khảo cứu văn học, sử học Việt Nam, trong đó sách Nguyễn Trường Tộ (1943) là một hiện tượng rất có ý nghĩa. Bởi chính đây là sự phục hưng một giá trị tư tưởng tiên phong đổi mới của nhà tư tưởng lớn Nguyễn Trường Tộ ở nửa sau thế kỷ XIX từng bị các thế lực bảo thủ, lạc hậu và thời gian ném vào lãng quên, mai một. Giáo sư Nguyễn Lân còn là một nhà ngôn ngữ có vẻ như không chuyên nhưng thành quả lại không nhỏ so với những người chuyên nghiệp. Không kể bộ sách Ngữ pháp Việt Nam, được dùng trong nhà trường một thời gian dài, giáo sư còn có các sách: Muốn đúng chính tả (1949), Viết thế nào cho đúng (1965 - viết chung), Tôi yêu tiếng Việt (1995), trong đó nổi lên trước hết là tình yêu, là niềm khao khát nồng cháy của tác giả bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt, và đặc biệt hơn nữa là các công trình từ điển. Nói thế này, có lẽ không sai: với những cuốn từ điển quy mô, đồ sộ, được biên soạn cẩn trọng, có phương pháp khoa học (Từ điển chính tả phổ thông, Thuật ngữ tâm lý giáo dục, Từ điển Pháp - Việt, Từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam, Từ điển từ và ngữ Việt Nam, Từ điển Việt - Pháp) hoặc viết chung, hoặc viết riêng, soạn giả Nguyễn Lân đã là nhà biên soạn từ điển số một ở nửa sau thế kỷ XX.

Giáo sư Nguyễn Lân suốt một đời say mê với sự nghiệp giáo dục, với văn chương, học thuật đồng thời luôn gắn mình với các phong trào, các hoạt động xã hội kể từ trước Cách mạng tháng Tám cho tới sau này. Dù đã ngoài 90, giáo sư vẫn là vị Chủ tịch hội đầu tiên khi Hội Khuyến học Việt Nam được thành lập.

Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Lân là một trong những gương mặt đẹp của đất nước ở thế kỷ XX vắt sang thế kỷ XXI. Đẹp về nhân cách. Đẹp về sự nghiệp. Nhưng cũng phải nói rằng với thời đại cách mạng đã thành công, giáo sư mới thật sự có điều kiện để bộc lộ, phát huy đủ mọi phương diện của nhân cách và tài năng. Giáo sư đã hai lần được Chủ tịch Hồ Chí Minh khen ngợi, tặng quà, được Nhà nước tặng nhiều huân chương, nhiều danh hiệu cao quý. Trong đó, niềm vui sướng lớn nhất của giáo sư và cũng là của con cháu, gia đình giáo sư là cuối tháng 1.1949 trong Bằng khen của Bác Hồ tặng giáo sư có lời phê rằng: "Một giám đốc có tài".

Giáo sư Nguyễn Lân, người thầy lớn của nhiều thế hệ học trò, nhà văn hóa lớn của đất nước, đã là người thiên cổ, nhưng những gì mà giáo sư cống hiến cho đất nước thì mãi vẫn còn đó trong đời sống giáo dục, đời sống học thuật, đời sống văn hóa của đất nước.

Gs Nguyễn Đình Chú
(Đại học Sư phạm Hà Nội)