Nhà văn Philippe Jaenada giữa vòng vây báo chí
Ảnh: AP
Ba lần dùng AI trong tiểu thuyết đoạt giải
Hôm 3.11, nhà văn Philippe Jaenada được xướng tên cho giải Goncourt 2026 với tiểu thuyết L'Inconnue du quai de Javel (tạm dịch: Người phụ nữ bí ẩn ở bến cảng Javel). Chỉ một ngày sau, trong buổi trò chuyện trên sóng đài France Inter, ông tiết lộ đã dùng AI ba lần khi thực hiện cuốn sách.
Theo Euronews, lần đầu tiên Jaenada nhờ ChatGPT viết một câu văn rồi đưa thẳng vào tiểu thuyết. Ông làm vậy chỉ để tạo ra một trò vui nhỏ, thử xem độc giả có tinh mắt nhận ra đoạn văn nào không phải do chính tay ông viết hay không. Việc này, ông thậm chí đã báo trước với ban giám khảo.
Đến lần thứ hai, nhà văn dùng ChatGPT cốt để thử nghiệm và... châm biếm. Ông muốn chỉ ra những câu trả lời ngớ ngẩn, trớt quớt của công cụ này khi vướng phải các vấn đề kỹ thuật hóc búa. Lần cuối cùng, AI được sử dụng như một trợ lý tìm kiếm thông tin thuần túy phục vụ cho khâu nghiên cứu.
Nhà văn 62 tuổi này chẳng hề có ý định giấu giếm. Trò chuyện với France Inter, ông thẳng thắn rằng thời buổi này không thể phớt lờ sự tồn tại của công nghệ. Theo ông, người viết phải biết dùng, dám thừa nhận và trên hết là làm chủ nó thay vì để công nghệ dắt mũi. Trợ lý ảo kiểu gì cũng phải phục vụ ngược lại cho sáng tạo.
Theo tờ 20 Minutes (Pháp), từ trang 237 đến 240 của tiểu thuyết, Jaenada đã thuật lại tường tận chuyện ông "trao đổi" với ChatGPT và Claude ra sao trong quá trình tìm hiểu chi tiết để viết sách. Ông đưa nguyên văn những câu trả lời ấy vào mạch kể, kèm theo cả những lời chê bai, bình luận với giọng văn mỉa mai quen thuộc.
Thư viện Quốc gia Pháp (BnF) trong bài viết ngày 4.11 cũng cho biết Jaenada từng "đôi co" với AI chỉ để giải đáp những thắc mắc vụn vặt: mất bao lâu để tóc phụ nữ khô trong từng điều kiện thời tiết, hay tại sao da ngón tay lại nhăn nheo khi ngâm nước lâu. Rõ ràng, AI ở đây chỉ đóng vai trò tra cứu tư liệu, hoàn toàn không phải người đứng sau chấp bút.
Giữa ranh giới công cụ và quyền sáng tạo
Câu chuyện của Jaenada nổ ra giữa lúc ngành xuất bản Pháp đang đau đầu vì tranh cãi xoay quanh AI. Trước đó ít lâu, nhà văn người Canada gốc Haiti Thélyson Orélien cũng vướng nghi vấn lạm dụng AI trong tiểu thuyết C'était ça ou mourir (tạm dịch: Đó là lựa chọn duy nhất hoặc phải chết). Tác phẩm này từng được kỳ vọng lớn ở mùa giải năm nay, nhưng cuối cùng phải ngậm ngùi rút lui khỏi danh sách đề cử Goncourt.
Theo The Guardian, những lùm xùm về việc dùng AI đã biến tác phẩm của Orélien thành tâm điểm chỉ trích. Dù nhà văn một mực phủ nhận, nhà xuất bản Éditions du Boréal tại Canada vẫn quyết định cắt đứt hợp tác và dừng luôn việc tái bản sách sau khi xem xét kỹ lưỡng.
Sự đối lập giữa hai số phận đặt ra một bài toán hóc búa cho giới xuất bản: vì sao cùng dính dáng đến AI mà người thì rinh giải thưởng, kẻ bị loại thẳng tay? Tiêu chuẩn nào để đo lường tính nguyên bản trong văn chương hiện đại?
Dĩ nhiên, không thể vơ đũa cả nắm hai trường hợp này. Jaenada chơi bài ngửa, mô tả rành mạch cách ông dùng AI và bày tỏ rõ quan điểm cá nhân ngay trong sách. Ngược lại, lùm xùm của Orélien nằm ở chỗ không rõ ông đã sử dụng AI đến đâu và liệu nội dung đó có còn là của riêng mình hay không.
Trên mạng xã hội, dư luận cũng chia hai phe. Người thì bảo AI sớm muộn gì cũng thành công cụ quen thuộc như phần mềm sửa lỗi chính tả mà thôi. Phe còn lại thì phản ứng gay gắt, khẳng định văn chương đích thực phải là mồ hôi, nước mắt và những trải nghiệm ruột gan của chính con người. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có dùng AI hay không, mà là dùng đến mức nào, có minh bạch hay không và người cầm bút giữ vai trò gì trong đó.
Thực tế, nhà văn xưa nay vẫn dựa vào thư viện số, kho lưu trữ tư liệu, phần mềm biên tập hay chuyên gia này nọ để hoàn thiện tác phẩm. AI chỉ là bước tiến xa hơn khi nó gom góp thông tin, gợi ý câu chữ và đối thoại trực tiếp với tác giả.
Với một cuốn tiểu thuyết gai góc dựa trên án có thật như L'Inconnue du quai de Javel, khâu tư liệu ngốn vô số thời gian. Theo BnF, Jaenada có thói quen nghiền ngẫm khối lượng hồ sơ tư pháp, báo chí cũ từ kho lưu trữ số Gallica để lần tìm tung tích những vụ án chìm vào quên lãng.
Cuốn sách dày 530 trang kể về cái chết đầy uẩn khúc của Louise Cansot, phụ nữ 29 tuổi từng quen mặt trong giới nghệ thuật Paris năm 1949. Dựa vào đống giấy mốc meo, Jaenada dựng lại cuộc đời nạn nhân, qua đó phơi bày những định kiến xã hội đè nặng lên vai người phụ nữ thời kỳ đó. The Guardian và BnF đều nhận định đây là hướng đi quen thuộc của ông: trộn lẫn hồ sơ vụ án xưa với một giọng kể đậm chất tự sự.
Trên hành trình nhặt nhạnh từng mảnh ghép lịch sử ấy, AI có thể giúp tháo gỡ vài nút thắt thông tin. Thế nhưng, chọn chi tiết nào để đưa vào trang viết, kiểm chứng nguồn gốc ra sao, nhào nặn nhân vật thế nào vẫn là việc của khối óc con người.
Câu chuyện của Jaenada cho thấy sự minh bạch chính là chìa khóa xoa dịu độc giả. Khi công nghệ đã nhúng tay vào, việc công khai rạch ròi giúp người đọc không phải đoán già đoán non hay vỡ mộng về sau.
Dù vậy, làng văn vẫn còn nhiều vấn đề phải bàn: Liệu các nhà xuất bản có cần một bộ quy chuẩn chung về việc sử dụng AI? Khâu nào được phép nhờ máy móc, khâu nào tuyệt đối cấm? Và nếu AI góp tay vào một phần bản thảo, tác quyền cuối cùng sẽ thuộc về ai?
Bình luận (0)