'Nhúng lưới' cầu may ở biển Sa Huỳnh

Cấm biển ngày cuối năm

Buổi trưa hây hây nắng, chúng tôi men qua từng ngách hẻm nhỏ, nhà cửa san sát của làng chài Sa Huỳnh, tìm đến nhà ông Nguyễn Sáu, Chủ tịch Nghiệp đoàn nghề cá kiêm Vạn trưởng làng chài Sa Huỳnh.

Tuổi 75 nhưng ông Sáu vẫn quắc thước, gương mặt in hằn dấu vết của hàng chục năm mưu sinh trên biển. Không còn trực tiếp ra khơi, ông dành thời gian truyền nghề cho thế hệ sau và giữ nhịp sinh hoạt tâm linh của cộng đồng ngư dân nơi cửa biển.

ẢNH: P.A

Nghề cá Sa Huỳnh rộn ràng, tất bật vào những ngày cuối năm và đầu năm mới. Những ngày này, ông Sáu càng bận rộn hơn. Ông kể, phong tục ở đây vào ngày 25.12 âm lịch, tàu thuyền xa gần phải về đậu ở cảng cá này, không được ra khơi. Sau này, tục lệ có phần cải biên một ít cho "dễ thở" hơn để phù hợp nhịp sống hiện đại. Ngày 30.12 âm lịch thì tuyệt đối không cho tàu cá ra khơi, tàu nào đang hoạt động ngoài biển thì neo lại, không được vào cửa biển.

Ngư dân ở vạn chài thôn Thạch Bi, P.Sa Huỳnh còn có tục thờ cúng dinh bà Thiên Y A Na (ngư dân gọi là dinh Bà), bà Thủy Long công chúa và lăng Nam Hải đại tướng quân. Hằng năm, vào hai kỳ xuân - thu, dân trong vùng đều cúng lễ tại các dinh này. Trong đó, lễ cúng bà Thiên Y A Na luôn được ngư dân chuẩn bị trang trọng nhất, bởi họ tin bà là vị thần che chở, phù hộ cho những chuyến biển bình an, thuận lợi. Ngoài các lễ cúng ngày tết, vào những ngày tốt, hầu hết tàu thuyền ở Sa Huỳnh đều dâng lễ vật tại dinh Thiên Y A Na. Trước khi ra khơi, ngư dân còn làm lễ "lấy đại lời" tại dinh, gửi gắm ước vọng về những chuyến biển thuận buồm xuôi gió.

Đặc biệt, những ngày cuối năm, không mấy thuyền cá nào dám đậu ngoài cửa biển Sa Huỳnh hoặc nằm ở các cửa biển khác. Theo quan niệm của ngư dân, nếu các tàu thuyền không về cửa biển, không có lòng thành cúng bà Thiên Y A Na thì sẽ dễ gặp điều không may. Không chỉ vậy, những lúc ra khơi, khi tàu thuyền đi ngang dinh bà Thiên Y, các tài công không bao giờ ngồi ở vị trí cao nhất trên mũi hoặc lái thuyền. Với ngư dân, đó là cách thể hiện sự tôn kính đối với vị thần bảo hộ nghề biển.

ẢNH: P.A

Theo ngư dân địa phương, đầu năm nếu xuất hiện đốm sáng xanh như hỏa châu bay từ trời xuống dinh Bà dưới chân núi Cấm, đó là điềm báo một mùa biển thuận lợi. Ngược lại, nếu đốm sáng bay từ dinh Bà ra núi Cấm, năm đó được cho là sẽ mất mùa.

Xung quanh tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na lưu truyền nhiều câu chuyện dân gian mang màu sắc huyền thoại. Dù thực hư thế nào, những câu chuyện ấy vẫn phản ánh niềm tôn kính và đức tin của ngư dân, trở thành điểm tựa tinh thần trong mỗi chuyến ra khơi.

ẢNH: P.A

Mùng 3 ra biển nhúng lưới

Theo ông Sáu, tục nhúng lưới đầu năm là nghi lễ được ngư dân Sa Huỳnh gìn giữ suốt nhiều thế hệ. Tương truyền khoảng 300 năm trước, một ngư dân tên Phò khi thả lưới đã vớt được tượng Thiên Y A Na, sau đó được dân vạn chài Thạch Bi rước lên núi Cấm lập dinh thờ. Từ đó, cứ đến mùng 3 Tết Nguyên đán, phong tục nhúng lưới đầu năm được tổ chức, thu hút đông đảo ngư dân xa gần.

Ông Sáu cho biết, từ 30.12 âm lịch đến mùng 2 tết, toàn bộ tàu thuyền đều neo đậu tại cửa biển Sa Huỳnh. Đến sáng mùng 3 tết, bất kể ngày tốt hay xấu, các tàu cá đồng loạt ra khơi thực hiện nghi thức nhúng lưới đầu năm.

Trước khi xuất biển, chủ vạn dâng lễ tại dinh Bà, đánh 3 hồi trống rồi dẫn đoàn thuyền khai cửa biển. Ra khỏi bờ khoảng 100 m, thuyền đi đầu chở chủ vạn chài quay một vòng tròn từ phải sang trái theo hướng đông nam "lấy đại lợi", hô lớn "bủa". Ngay sau đó, hàng trăm tàu cá phía sau đồng loạt thả lưới, thực hiện nghi thức lấy may và bắt đầu chuyến biển đầu năm.

ẢNH: P.A

Theo ông Sáu, trước kia thuyền buồm thường xuất biển từ 7 giờ sáng. Hiện nay, với vai trò chủ vạn, ông chọn 10 giờ sáng làm thời điểm ra khơi đầu năm. Ông cho biết, chủ vạn chài đi tàu cá đầu tiên phải là người có gia đình hòa thuận, con cháu đề huề. Trước lễ, chủ vạn cũng phải tuân thủ nhiều kiêng cữ như không rời địa phương và giữ gìn sinh hoạt cá nhân trong một tuần để thể hiện sự thành tâm với nghi lễ.

Với ngư dân Sa Huỳnh, chuyến biển ngày mùng 3 tết không chỉ để đánh bắt mà còn là nghi thức cầu may (có khi 1 tiếng đồng hồ hay nửa ngày nhưng đều phải quay về, không đi qua ngày thứ 2) cho một năm mưa thuận gió hòa. Bởi vậy, những quy ước được truyền từ đời này sang đời khác vẫn được cộng đồng gìn giữ và tuân thủ nghiêm ngặt. Ngư dân nơi đây xem đó không chỉ là một phong tục lâu đời mà còn là sợi dây kết nối họ với biển cả, với tổ tiên và với những giá trị văn hóa đã bám rễ nơi cửa biển này suốt hàng trăm năm. (còn tiếp)