Những việc cần làm ngay để cứu lấy di tích đặc biệt Phật viện Đồng Dương

Chỉ còn một phần tháp Sáng

Ngày 15.5, UBND thành phố Đà Nẵng phối hợp với Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ VH-TT-DL, Bộ Dân tộc và Tôn giáo cùng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia chủ đề "Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương".

Hội thảo nhằm hệ thống hóa, bổ sung và cập nhật các tư liệu khoa học; đồng thời đánh giá toàn diện giá trị lịch sử, văn hóa, khảo cổ, kiến trúc, nghệ thuật và tôn giáo của Phật viện Đồng Dương - di tích quốc gia đặc biệt từng là trung tâm Phật giáo lớn của vương quốc Champa và khu vực Đông Nam Á.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Phát biểu tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, cho biết trải qua thời gian, thiên nhiên và chiến tranh, phần lớn công trình của Phật viện Đồng Dương đã bị hủy hoại, hiện chỉ còn lại "tháp Sáng", nền móng cùng một số hiện vật rời rạc.

Theo bà Thi, dù đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2016 nhưng công tác bảo tồn vẫn chưa tương xứng với giá trị vốn có, chủ yếu mới dừng ở các giải pháp tạm thời và chưa hình thành chiến lược tổng thể, dài hạn.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Lãnh đạo thành phố Đà Nẵng kỳ vọng hội thảo sẽ đề xuất các giải pháp khả thi liên quan đến khảo cổ, bảo tồn kiến trúc, phục dựng không gian di tích, phát huy giá trị văn hóa - du lịch và kết nối Phật viện Đồng Dương với các không gian văn hóa, lịch sử trong khu vực.

UBND thành phố Đà Nẵng cam kết tiếp thu các ý kiến, kiến nghị khoa học để xây dựng lộ trình bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương trong thời gian tới.

Khẩn cấp khoanh vùng, bảo vệ nghiêm ngặt khu lõi

Khu di tích Phật viện Đồng Dương, nằm tại xã Đồng Dương, được xem là trung tâm Phật giáo lớn bậc nhất của vương quốc Champa và cả khu vực Đông Nam Á thời trung đại. Công trình được vua Indravarman II xây dựng năm 875 gắn với kinh đô Indrapura, một trong những thời kỳ cực thịnh của vương quốc Champa.

ẢNH CHỤP LẠI TẠI TRIỂN LÃM TRONG KHUÔN KHỔ HỘI THẢO

Theo các nhà nghiên cứu, Đồng Dương không chỉ là một Phật viện đơn thuần mà còn là quần thể kiến trúc tôn giáo - chính trị quy mô lớn, mang đậm dấu ấn Phật giáo Đại thừa. Nơi đây từng có hệ thống thành nội, thành ngoại, hồ nước, đền tháp, tăng xá, giảng đường và nhiều công trình phụ trợ được bố trí đồng trục theo hướng đông - tây.

Những phát hiện khảo cổ cho thấy Đồng Dương là trung tâm nghệ thuật tạo nên "Phong cách Đồng Dương" nổi tiếng trong điêu khắc Champa, với nhiều tác phẩm được đánh giá đạt tới đỉnh cao nghệ thuật bản địa.

Dù đã trải qua hơn 1.000 năm cùng chiến tranh và thiên tai tàn phá, Đồng Dương vẫn còn lưu giữ nhiều giá trị đặc biệt về lịch sử, khảo cổ, kiến trúc, tôn giáo và giao lưu văn hóa khu vực. Nhiều hiện vật quý của Đồng Dương hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và các bảo tàng lớn trong nước.

ẢNH CHỤP LẠI TẠI TRIỂN LÃM TRONG KHUÔN KHỔ HỘI THẢO

Tuy nhiên, thực trạng hiện nay của khu di tích rất đáng lo ngại. Phần lớn kiến trúc đã trở thành phế tích, chỉ còn lại tháp Sáng cùng nền móng các công trình. Nhiều khu vực bị cây cối xâm thực, người dân lấn chiếm sản xuất, đào bới, tận dụng gạch cổ. Một số bia ký, hiện vật bị hư hại nghiêm trọng. Ngay cả phần tháp Sáng cũng đang đứng trước nguy cơ sụp đổ nếu không được gia cố kịp thời.

Theo GS-TS Trương Quốc Bình, nguyên Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, điều cấp thiết nhất hiện nay là phải nhanh chóng triển khai quy hoạch tổng thể bảo tồn khu di tích, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt khu lõi và ngăn chặn mọi hành vi xâm hại di sản. Đồng thời, cần tiến hành khảo cổ học bài bản để xác định rõ quy mô, cấu trúc của Phật viện; xử lý cây dại, gia cố khẩn cấp tháp Sáng và bảo tồn các nền móng kiến trúc còn lại.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Theo GS-TS Trương Quốc Bình, để bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương, trước hết cần sớm xây dựng và triển khai dự án tổng thể bảo vệ di tích với sự hỗ trợ của Chính phủ và Bộ VH-TT-DL. Trong đó, ưu tiên khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực trọng điểm như: Phật viện, ao vuông, thành Indrapura, khu chế tác đá, khu nung gạch, các phế tích liên quan...; đồng thời, giải tỏa các khu vực xâm lấn theo luật Di sản văn hóa.

Ông đề xuất tiến hành khảo sát, lập bản đồ hiện trạng, chụp không ảnh, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và xây dựng hồ sơ số hóa 3D cho toàn khu di tích. Song song là công tác vệ sinh thực địa, thám sát và khai quật khảo cổ theo từng giai đoạn nhằm xác định quy mô, chức năng các công trình kiến trúc còn bị chôn vùi. 

Theo ông, cần xây dựng nhà trưng bày tại chỗ, giới thiệu mô hình tổng thể Phật viện Đồng Dương cùng các bản sao hiện vật tiêu biểu hiện lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, trong đó có Đài thờ Đồng Dương - bảo vật quốc gia.

ẢNH CHỤP LẠI TẠI TRIỂN LÃM TRONG KHUÔN KHỔ HỘI THẢO

Về lâu dài, GS-TS Trương Quốc Bình kiến nghị triển khai khai quật khảo cổ quy mô lớn để từng bước phục dựng không gian Phật viện, kết nối di tích với du lịch văn hóa, hạ tầng giao thông và phát triển cộng đồng. 

Đồng thời, đề xuất chuẩn bị hồ sơ đề cử Đồng Dương trở thành Di sản văn hóa thế giới, thành lập Quỹ bảo tồn di sản Phật viện Đồng Dương; đẩy mạnh xã hội hóa, hợp tác quốc tế với UNESCO, ICOMOS cùng các quốc gia Phật giáo châu Á trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.