Trong số các nghệ sĩ được Báo Thanh Niên đề cử vào hạng mục Người có sức ảnh hưởng lan tỏa Sống đẹp của cuộc thi Sống đẹp mùa 6, nữ nghệ sĩ kỳ cựu của ngành sân khấu là một sự hiện diện đặc biệt. Không chỉ chứng kiến nhiều dấu mốc lịch sử quan trọng của TP.HCM và đất nước, cống hiến trọn đời cho nghệ thuật mà NSND Kim Cương còn là tấm gương sống đẹp thuần hậu. Luôn đau "cái đau" của người khác nên giúp đỡ người khác là việc bà không thể không làm. Từ khi quyết định giã từ sân khấu ở tuổi ngoài 50, nữ nghệ sĩ đã dành trọn quỹ thời gian cho công tác từ thiện, lấy hạnh phúc của người khác làm hạnh phúc của mình.

Ảnh: Chụp lại tư liệu nghệ sĩ

Chúng tôi được NSND Kim Cương hẹn gặp tại nhà riêng vào một buổi chiều mùa hè 2026 sau vài lần bà phải dời lịch vì sức khỏe không cho phép. Trong câu chuyện bên bàn trà là những dòng hồi tưởng đầy ắp kỷ niệm về hai người mẹ - huyền thoại cải lương Năm Phỉ và NSND Bảy Nam. Nếu dì Năm Phỉ là người có ảnh hưởng lớn nhất đến phong cách diễn xuất của Kim Cương thì lối sống và đạo đức của mẹ ruột đã tạo nên một kỳ nữ biết sống đẹp từ thuở đôi mươi. Má Bảy Nam dạy Kim Cương biết san sẻ tình thương, biết dang tay với những mảnh đời bất hạnh từ nếp sống và việc làm của bản thân mình.

"Tôi đã thấm những bài học về lòng nhân ái của má từ nhỏ. Má đã sớm truyền cho tôi ý nghĩ an ủi được nỗi khổ của người khác không phải chỉ là tình cảm mà còn là bổn phận của người đối với người", NSND Kim Cương nói.

Nữ nghệ sĩ vẫn nhớ rõ những câu chuyện về má. Từ chuyện bà ngỏ lời mượn chiếc kiềng vàng của cô con gái 19 tuổi, đem đi cầm lấy tiền giúp đỡ cặp vợ chồng nghèo có con mới sinh khóc ngặt vì khát sữa, đến lời má răn dạy về cách làm từ thiện bằng cái tâm khi bà đang nằm trên giường bệnh ở tuổi 91. Sau khi má mất, Kim Cương tìm thấy từng xấp biên lai cho tiền từ thiện, trong đó bà Bảy Nam không để tên mình mà chỉ để tên các vai diễn trên sân khấu.

Ảnh: Nghệ sĩ cung cấp

NSND Kim Cương là thế hệ thứ tư của đại gia tộc sân khấu. Bà được ẵm lên sân khấu khi mới 18 ngày tuổi, có vai diễn chính thức lúc 7 tuổi. Tuy nhiên con đường nghệ thuật của bà từng bị gián đoạn trong gần 10 năm, khi được gửi vào học nội trú trong trường dòng. Chính quãng thời gian này, những bài học luân lý về đạo làm con, đạo làm người dần thấm sâu và trở thành một phần tính cách. Cô bé Kim Cương thuở nhỏ vốn thông minh, nhạy cảm nhưng khá nghịch đã được "cảm hóa" bởi nề nếp và lối sống dâng hiến của các nữ tu.

Bà kể: "Người nghệ sĩ vốn nhạy cảm và hay hành động bốc đồng, cuộc sống của đoàn kịch thì rày đây mai đó. Tôi khi đó vừa nổi tiếng vừa có nhiều người ái mộ nên rất dễ "hư". Nhưng nhờ những năm tháng trong trường dòng học từ các bà phước mà tôi biết đúng biết sai, biết chọn làm điều đúng đắn".

Ảnh: Nghệ sĩ cung cấp

Ảnh: Chụp lại tư liệu nghệ sĩ

Ảnh: Chụp lại tư liệu nghệ sĩ

Với người bình thường, ngày cưới vốn dĩ là ngày vui trọng đại, với người nổi tiếng thì lễ cưới luôn là dịp để công chúng xuýt xoa vì sự sang trọng, xa hoa. Chỉ riêng Kim Cương chọn cách chia sẻ hạnh phúc cùng các em nhỏ mồ côi, bất hạnh mà bà vẫn thường chăm sóc. "Kỳ nữ sân khấu" về nhà chồng không xe hoa lộng lẫy hay áo cưới sang trọng, không có những bữa tiệc linh đình mà diện áo dài giản dị, ấm áp với lễ nghi truyền thống. Hai ngày sau lễ gia tiên, bà mang theo 3 con heo quay vào cô nhi viện Quách Thị Trang làm tiệc cưới "linh đình", cùng dàn nhạc đặc biệt của các em khiếm thị trường mù Nguyễn Đình Chiểu.

Ảnh: Nghệ sĩ cung cấp

Nổi tiếng từ trước năm 1975 và vẫn tiếp tục cống hiến cho nghệ thuật cùng các công tác xã hội trong nhiều thập niên tiếp theo, nghệ sĩ Kim Cương được nhà nước tặng danh hiệu NSND vào năm 2012. Năm 2025, bà là một trong số bảy văn nghệ sĩ được bình chọn vào danh sách 60 cá nhân tiêu biểu trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển TP.HCM giai đoạn 1975 - 2025. Ngoài các vở diễn huyền thoại, được ghi công vì đã đào tạo nên nhiều thế hệ nghệ sĩ sân khấu thành danh thì không thể không nhắc đến hình ảnh một kỳ nữ được giới nghệ sĩ gọi bằng cái tên thân thương "chị Hai".

Xuyên suốt hành trình từ lúc thành lập đoàn kịch Kim Cương đến giai đoạn đỉnh cao, và cả thời kỳ dài sau khi đoàn kịch khép lại, bà vẫn một lòng lo lắng cho anh chị em nghệ sĩ. Cái thương của bà vượt ra ngoài trách nhiệm của người trưởng đoàn, biên kịch, đạo diễn hay diễn viên mà trở thành cái thương của người chị lớn với các em trong gia đình. Khi gặp vấn đề, từ chuyện cơm áo đến tình cảm, các thành viên của đoàn đều tìm đến "chị Hai" nhờ gỡ rối.

Ảnh: Nghệ sĩ cung cấp

Ở độ tuổi xưa nay hiếm, dù trái tim đã nhiều lần "loạn nhịp" khiến bà phải nhập viện cấp cứu hết lần này đến lần khác nhưng khi bình phục trở về, Kim Cương vẫn sát cánh chăm lo cho anh em nghệ sĩ. Bà kể: "Lúc này tôi đau lên đau xuống nhưng vẫn lo, vẫn thương các anh em. Thương nhất là mấy đứa thiết kế, phụ tá, lương không bằng ai mà làm cực, nghèo lắm. Đứa nào tìm đến tôi đều lo hết". Từ trao học bổng đến quà tết, từ tặng tiền mặt đến khám sức khỏe và thậm chí giúp cả áo quan, nữ nghệ sĩ không bao giờ từ chối những cánh tay chìa ra nhờ giúp đỡ.

Khi nói về điều làm nên sự khác biệt lớn nhất của thương hiệu kịch Kim Cương là nói về một lối sống đẹp, tử tế, đạo nghĩa vẹn tròn. Là tác giả và đạo diễn sân khấu của hơn 70 vở kịch nổi tiếng như Lá sầu riêng, Bông hồng cài áo, Dưới hai màu áo, Trà hoa nữ..., NSND Kim Cương luôn nhận lấy sứ mệnh tôn vinh cái đẹp, cái thiện lành của con người khi viết từng câu thoại, cài cắm từng mảng miếng trên sân khấu. Trong cuốn Hồi ký nghệ sĩ Kim Cương - Sống cho người, sống cho mình hay trong câu chuyện với chúng tôi, nữ nghệ sĩ vẫn nhắc đến những lời dạy của NSND Năm Châu. Những câu nói bà nghe từ lúc tuổi đôi mươi chính là "kim chỉ nam" bền bỉ trong hoạt động nghệ thuật và của đoàn kịch mang tên Kim Cương.

Ảnh: Nghệ sĩ cung cấp

"Tôi nhớ chú Năm Châu từng nói thiên chức thiêng liêng của người nghệ sĩ là ca ngợi cái đẹp, giúp cho con người sống đẹp hơn, hướng thiện hơn. Sân khấu không chỉ là nghề nghiệp mà là đạo - đạo dạy làm người. Chúng tôi giữ gìn lời nói đẹp trên sân khấu để góp sức xây dựng xã hội, giáo dục thế hệ trẻ sống tốt hơn đẹp hơn", bà tâm sự.

Kim Cương có vô số lần xúc động khi được nhận ra ngoài đời thật. Có người gặp ngoài chợ nắm tay bà nói: "Cô Kim Cương ơi mẹ con nghèo con cũng ở với mẹ...", còn các bà các chị thì nói "tao thương Kim Cương vì nó biết thương má nó"... Sân khấu không chỉ lấy nước mắt khán giả để rồi quên. Khi câu chuyện trên sân khấu có thể chạm được vào cảm xúc chân thật sẽ thôi thúc trí óc con người hướng thiện và hành động vì lẽ phải. Khi xem sân khấu và cuộc đời là một, người nghệ sĩ càng không thể tách mình ra khỏi cuộc đời mà phải luôn tự nhìn lại lối sống và suy nghĩ của mình.

Không chỉ dạy sống đẹp bằng các vở kịch trên sân khấu, sống đẹp với anh em nghệ sĩ mà Kim Cương còn trở thành "má" của hàng ngàn trẻ em kém may mắn, trở thành người thân của bệnh nhân nghèo mà như bà nói "việc tới tay là làm, cần là làm, thấy chuyện trước mắt là làm thôi chẳng nghĩ gì nhiều". Từ các hoạt động thiện nguyện tự phát diễn ra song song với sự nghiệp nghệ thuật, bà còn bền bỉ đồng hành suốt hơn hai thập niên cùng Hội Bảo trợ bệnh nhân nghèo TP.HCM, Hội Bảo trợ người khuyết tật và trẻ mồ côi TP.HCM... Chính vì thế không thể đếm được đã có bao nhiêu chương trình, bao nhiêu dự án bà đã khởi xướng, vận động, đồng hành và tự bỏ tiền túi ra để giúp đỡ, cho đi...