Thêm chính sách hỗ trợ phụ nữ sinh con

NGƯỜI TRẺ "NGẠI" SINH CON

Chị Vũ Thị Duyên (27 tuổi), nhân viên một ngân hàng tại Hà Nội, kết hôn hơn 1 năm và chưa có kế hoạch sinh con. Duyên cho biết đang theo học chương trình thạc sĩ nên muốn hoàn thành việc học trước khi nghĩ đến việc làm mẹ. "Sinh con là quyết định lớn, không chỉ liên quan đến việc sinh nở mà còn là cả quá trình nuôi dạy lâu dài. Vì vậy, mình muốn học xong, ổn định hơn về công việc rồi mới tính chuyện sinh con", chị Duyên chia sẻ.

Chị Tạ Thùy Anh (33 tuổi), nhân viên văn phòng làm việc tại P.Cầu Giấy (Hà Nội), kết hôn đã 7 năm và có một con trai đang học lớp 1, nhưng vợ chồng chị chưa tính chuyện sinh thêm con thứ 2. "Không phải là mình không muốn sinh thêm con, nhưng áp lực tài chính nuôi một đứa trẻ khá lớn. Chỉ riêng tiền học thêm và học tiếng Anh của con đã khoảng 3 triệu đồng mỗi tháng. Tiền sữa, vui chơi giải trí cũng khoảng 2 - 3 triệu đồng. Tính chung chi phí nuôi một đứa trẻ hiện đã khoảng 5 triệu đồng mỗi tháng, chưa kể những khoản phát sinh khác như quần áo, y tế hay các hoạt động ngoại khóa", chị Thùy Anh nói.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Bên cạnh áp lực tài chính, chị Thùy Anh cũng lo ngại về sự ổn định của công việc. "Công việc ở công ty tư nhân khá áp lực và không phải lúc nào cũng ổn định. Nếu mình nghỉ sinh một thời gian dài, rất có thể công ty sẽ tuyển người khác thay thế. Vì vậy, mình phải cân nhắc rất nhiều", chị Thùy Anh cho biết thêm.

Câu chuyện của chị Duyên và chị Thùy Anh cũng là tâm lý chung của nhiều cặp vợ chồng trẻ hiện nay. Khi chi phí sinh hoạt ngày càng tăng và áp lực công việc lớn, việc sinh con không còn là quyết định dễ dàng. Đây là nguyên nhân chính khiến mức sinh của phụ nữ VN giảm nhanh kể từ năm 2023, trượt khỏi mức sinh thay thế (2,1 con/phụ nữ). Theo dự báo, nếu mức sinh tiếp tục giảm, cơ cấu dân số sẽ mất cân đối, VN sẽ sớm kết thúc giai đoạn dân số vàng và đối mặt với tình cảnh "chưa giàu đã già".

Chưa chạm đúng gốc rễ để giải quyết vấn đề

Để duy trì mức sinh thay thế, luật Dân số được Quốc hội thông qua cuối năm 2025 đưa ra nhiều chính sách hỗ trợ, khuyến khích các cặp vợ chồng sinh con thứ 2 như tăng thời gian nghỉ thai sản (cả vợ và chồng); hỗ trợ tài chính trực tiếp cho phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người; phụ nữ ở tỉnh, TP có mức sinh dưới mức thay thế khi sinh con và hỗ trợ tài chính với phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi. Ngoài ra, gia đình có từ 2 con đẻ trở lên sẽ được ưu tiên mua, thuê nhà ở xã hội.

TS Phạm Thị Lan, Trưởng phòng Phát triển dân số, Quỹ Dân số LHQ (UNFPA), nhìn nhận dù đã rất nỗ lực, các chính sách được đưa ra tại luật Dân số chủ yếu tập trung vào hỗ trợ tài chính một lần theo dạng khuyến khích. Điều này chưa chạm đúng gốc rễ để giải quyết toàn diện vấn đề. Theo bà Lan, nguyên nhân gốc rễ và quan trọng nhất ảnh hưởng tới quyết định sinh con hoặc sinh thêm con của các cặp đôi là việc làm không ổn định hoặc thu nhập thấp; chi phí cuộc sống cao hay chi phí sinh và nuôi con rất tốn kém như các trường hợp của chị Duyên và chị Thùy Anh kể trên. 

Bên cạnh đó, nỗi lo gián đoạn sự nghiệp, thiếu dịch vụ chăm sóc trẻ, điều kiện sống và cả sự thay đổi trong quan niệm hôn nhân - gia đình của thế hệ trẻ… cũng là các nguyên nhân khiến giới trẻ hiện nay "chậm cưới, ngại sinh".

TS Bùi Sỹ Lợi, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Xã hội của Quốc hội, cho rằng các biện pháp khuyến khích như thưởng tiền hay kéo dài thời gian nghỉ thai sản có ý nghĩa nhất định nhưng không phải yếu tố quyết định. "Việc chỉ thưởng thêm vài tháng lương hay kéo dài thời gian nghỉ thai sản không phải là yếu tố quyết định đến việc sinh con. 

Thực tế, nhiều lao động nữ hiện nay không muốn nghỉ hết thời gian thai sản vì lo ngại mất cơ hội việc làm hoặc thu nhập giảm sút. Nếu thời gian nghỉ quá dài, doanh nghiệp có thể phải bố trí nhân sự thay thế, dẫn đến nguy cơ người lao động mất vị trí sau khi quay lại làm việc", ông Lợi phân tích. Theo ông, cần đầu tư mạnh vào hạ tầng xã hội như nhà ở, trường học, cơ sở y tế và các dịch vụ công cộng để người dân yên tâm xây dựng gia đình.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Trọng An, nguyên Phó cục trưởng Cục Trẻ em, Bộ LĐ-TB-XH (nay thuộc Bộ Y tế), nhìn nhận: "Những hỗ trợ như tăng thêm 1 tháng nghỉ thai sản hay ưu tiên mua, thuê nhà ở xã hội chỉ là phần nổi của vấn đề. Muốn tác động thực sự đến mức sinh, chúng ta cần một hệ thống chính sách đồng bộ, ổn định và có tầm nhìn dài hạn. Người dân chỉ yên tâm sinh con khi họ tin rằng các chính sách hỗ trợ về y tế, giáo dục, nhà ở và an sinh xã hội sẽ được duy trì ổn định trong nhiều năm. Nếu chính sách thiếu nhất quán, họ sẽ rất thận trọng khi đưa ra quyết định sinh con".

Chính sách cần đủ mạnh và đồng bộ

Giữa tháng 2 vừa qua, thực hiện luật Dân số, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 291 phê duyệt Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030 với mục tiêu tăng tỷ lệ sinh để đạt và duy trì mức sinh thay thế trên toàn quốc. Trong đó, Thủ tướng yêu cầu bổ sung các chính sách hỗ trợ, khuyến khích các cặp vợ chồng sinh con, sinh đủ 2 con, phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi. Các chính sách cần được đặt ra trên cơ sở phân tích, đánh giá tác động của các chính sách về lao động, việc làm, nhà ở, phúc lợi xã hội, giáo dục, y tế… đến việc sinh ít con; xây dựng, triển khai các mô hình can thiệp thích hợp.

Thủ tướng cũng yêu cầu căn cứ điều kiện KT-XH và khả năng cân đối ngân sách nhà nước, các tỉnh, TP có chính sách hỗ trợ cặp vợ chồng, cá nhân sinh con, nuôi con nhằm đạt và duy trì mức sinh thay thế bền vững; trong đó, ưu tiên đối với tỉnh, TP có mức sinh dưới mức sinh thay thế, dân tộc thiểu số rất ít người…

Theo các chuyên gia, việc khuyến khích sinh con không thể chỉ dựa vào những khoản hỗ trợ tài chính nhỏ lẻ. Điều quan trọng là xây dựng một hệ thống chính sách tích hợp, giải quyết đồng thời nhiều vấn đề của đời sống gia đình như nhà ở, việc làm ổn định, dịch vụ chăm sóc trẻ em. Trong bối cảnh mức sinh tiếp tục giảm, việc bổ sung và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ khuyến khích sinh con được xem là yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, hiệu quả của các chính sách phụ thuộc rất lớn vào tính đồng bộ, ổn định và khả năng đáp ứng đúng nhu cầu thực tế của các gia đình trẻ.

GS-TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp, ĐH Kinh tế quốc dân, cho rằng một trong những nguyên nhân lớn khiến các gia đình trẻ ngại sinh con là chi phí nuôi dạy con ngày càng cao. Theo ông, việc khuyến khích sinh con cần được thiết kế như một hệ thống chính sách tổng thể, bao gồm hỗ trợ về nhà ở, dịch vụ chăm sóc trẻ em, thị trường lao động và hệ thống an sinh xã hội.

Ngoài ra, GS Long cho rằng các gia đình trẻ hiện nay còn phải đối mặt với áp lực chăm sóc cả con nhỏ và cha mẹ già. Nếu không có hệ thống hỗ trợ chăm sóc người già, gánh nặng gia đình sẽ khiến nhiều cặp vợ chồng ngại sinh thêm con. Từ kinh nghiệm của Nhật Bản và Hàn Quốc, ông Long cho rằng các chính sách khuyến khích sinh con nếu không đủ mạnh và đồng bộ thì khó mang lại hiệu quả rõ rệt.