Dưới những lớp đất đã nhiều lần biến đổi qua gần 60 năm, các cán bộ, chiến sĩ vẫn từng ngày đào, sàng lọc, bóc tách hài cốt và tìm từng di vật. Tính đến hết ngày 8.8, lực lượng làm nhiệm vụ đã quy tập 245 hài cốt liệt sĩ, trong đó 217 hài cốt được chôn riêng lẻ và 28 hài cốt tại 7 vị trí mộ tập thể.
Nhưng hành trình ấy không bắt đầu từ ngày chiếc máy cuốc đầu tiên đưa đất lên khỏi lòng công viên. Phía sau kết quả hiện tại là nhiều năm đi tìm từ những bức ảnh chiến trường, bản đồ, hồ sơ quân sự, lời kể nhân chứng và từng dấu mốc còn sót lại giữa một đô thị đã đổi thay.
Hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng được quy tập từ hố đào tìm về khu lấy mẫu để tiến hành lấy mẫu giám định ADN
ẢNH: THÚY LIỄU
Từ những bức ảnh cũ đến vị trí rãnh mộ
Công viên Lê Thị Riêng trước đây là khu vực Nghĩa địa Đô Thành, Chí Hòa - Sài Gòn. Từ năm 1995, TP.HCM đã tiếp nhận những thông tin, lời kể liên quan đến các rãnh mộ tập thể tại khu nghĩa địa cũ.
Tuy nhiên, sau hàng chục năm, địa hình thay đổi, nghĩa địa được giải tỏa và khu vực này trở thành công viên. Việc xác định lại chính xác những vị trí chôn cất giữa không gian hiện hữu trở thành bài toán khó.
Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng được thực hiện bài bản, chỉn chu, cán bộ chiến sĩ làm nhiệm vụ không kể nắng mưa
ẢNH: THÚY LIỄU
Từ khoảng cuối năm 2017 - 2018 đến tháng 5.2026, nhóm nghiên cứu tiếp tục xâu chuỗi nhiều nguồn dữ liệu: ảnh chiến trường, không ảnh, ảnh vệ tinh, bản đồ, hồ sơ quân sự, tài liệu về quá trình giải tỏa nghĩa địa và lời kể của các nhân chứng.
Một trong những dấu mốc quan trọng là hình ảnh tháp nước xuất hiện trong ảnh tư liệu chiến trường. Khi đối chiếu với tháp nước tại khu vực cư xá Bắc Hải, nhóm nghiên cứu có thêm cơ sở xác định không gian của nghĩa địa cũ.
ĐỒ HỌA: UYỂN NHI
Ảnh của Hãng thông tấn AP chụp ngày 12.2.1968 tiếp tục cung cấp những dữ liệu quan trọng về bối cảnh, thời điểm chôn cất và dấu hiệu của 3 rãnh mộ. Những dữ liệu "lạnh" trên ảnh, bản đồ được đặt cạnh nguồn dữ liệu "sống" là ký ức của những người từng sinh sống, làm việc tại khu vực này.
Ngày 8.6, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tổ chức hội thảo, kết luận có đủ cơ sở lịch sử, khoa học, pháp lý và thực tiễn để triển khai khảo sát.
Từ giữa tháng 6, các lực lượng chuyên môn tiến hành khảo sát bằng radar xuyên đất, phương pháp ảnh điện và phân tích địa tầng. Radar không trực tiếp "nhìn thấy" hài cốt mà nhận diện những vùng có cấu trúc bất thường dưới lòng đất. Kết quả này tiếp tục được đối chiếu với bản đồ, ảnh tư liệu và lời kể nhân chứng trước khi đào kiểm chứng.
Ngày 23.6, lực lượng chức năng bắt đầu đào khảo sát. Đến ngày 6.7, lễ triển khai tìm kiếm, quy tập được tổ chức, đánh dấu giai đoạn mở rộng khai quật trên diện rộng.
Từ những manh mối tồn tại suốt nhiều thập niên trên ảnh tư liệu và trong ký ức của nhân chứng, những rãnh mộ dần hiện ra dưới từng lớp đất.
245 hài cốt liệt sĩ được quy tập sau hơn 1 tháng tìm kiếm
Những ngày đầu tiên, số lượng hài cốt được phát hiện liên tục tăng khi phạm vi rãnh mộ được mở rộng.
Ngày 3.8, thiếu tướng Trần Chí Tâm (đứng, chỉ tay) trực tiếp kiểm tra công tác quy tập
ẢNH: THÚY LIỄU
Đến hết ngày 7.7, lực lượng đã quy tập 11 hài cốt. Ngày 9.7, thêm 5 hài cốt được phát hiện, nâng tổng số lên 16. Một hố đào khoảng 5 m x 3 m, sâu khoảng 2 m được mở, khoảng 50 m³ đất được xử lý.
Ngày 10.7, lực lượng quy tập thêm 13 hài cốt cùng 8 bộ di vật, đưa tổng số lên 29. Trong số những di vật được phát hiện có 2 chiếc nhẫn vàng, bút viết và lọ dầu gió.
Ngày 11.7, thêm 20 hài cốt, 7 bộ di vật và một vị trí mộ tập thể được phát hiện. Đến ngày 15.7, số liệu được cập nhật là 93 hài cốt liệt sĩ cùng 2 bộ hài cốt tập thể.
Việc tìm kiếm sau đó tiếp tục được mở rộng ra 2 đầu rãnh mộ, hướng về khu vực ao nước và những vị trí do nhân chứng cung cấp.
ĐỒ HỌA: UYỂN NHI
Ngày 18.7, số hài cốt được quy tập tăng lên 100, cùng 2 bộ hài cốt tập thể. Ngày 24.7, từ việc đào thăm dò theo chỉ dẫn của nhân chứng, lực lượng tiếp tục phát hiện một hài cốt riêng lẻ và 3 bộ hài cốt tập thể.
Ở giai đoạn đầu, số liệu hài cốt riêng lẻ và các bộ hài cốt tập thể được thống kê tách biệt. Khi các mộ tập thể được bóc tách, lực lượng chuyên môn từng bước xác định số lượng hài cốt cụ thể để thống nhất cách tính.
Đến ngày 27.7, sau khi bóc tách 2 bộ tập thể, tổng số hài cốt được quy tập là 125. Chỉ một ngày sau, lực lượng phát hiện thêm 19 hài cốt, trong đó có một mộ tập thể gồm 9 hài cốt, đưa tổng số lên 144.
Ngày 29.7, con số tăng lên 150, gồm 128 hài cốt riêng lẻ và 22 hài cốt tại 4 vị trí mộ tập thể.
ĐỒ HỌA: UYỂN NHI
Bước sang tháng 8, nhịp độ tìm kiếm tiếp tục được đẩy nhanh. Ngày 1.8, lực lượng phát hiện thêm 8 hài cốt, nâng tổng số lên 168. Ngày 3.8, thêm 14 hài cốt được quy tập.
Đáng chú ý, ngày 4.8, lực lượng phát hiện thêm 2 vị trí mộ tập thể mới. Tổng số lúc này là 197 hài cốt, gồm 171 hài cốt riêng lẻ và 26 hài cốt tại 6 vị trí mộ tập thể.
Ngày 5.8, thêm 12 hài cốt được tìm thấy, nâng tổng số lên 209. Ngày 6.8, thêm một hài cốt được quy tập.
Riêng ngày 7.8, lực lượng phát hiện thêm 17 hài cốt, trong đó 11 trường hợp có di vật kèm theo.
Ngày 8.8, có 18 hài cốt liệt sĩ được quy tập, gồm 16 hài cốt chôn riêng lẻ và 2 hài cốt được chôn tại 1 mộ tập thể.
Qua đó, tổng số hài cốt được tìm thấy tính từ khi bắt đầu đào khảo sát ngày 23.6 đến hết 8.8 là 245.
Những ngày gần đây, trọng tâm tìm kiếm chuyển mạnh sang khu B. Đây là khu vực có lượng đất đắp lớn hình thành trong quá trình cải tạo công viên. Có ngày hơn 300 m³ đất phải được đào, di dời. Ngày 8.8, Bộ Tư lệnh TP.HCM tiếp tục huy động 3 máy cuốc, 1 xe ben và 2 xe tải 3,5 tấn để phục vụ tìm kiếm.
Phương tiện cơ giới được huy động để mở rộng khu vực đào tìm
ẢNH: THÚY LIỄU
"Không để các anh đau thêm lần nữa"
Phương tiện cơ giới giúp xử lý khối lượng đất lớn, nhưng khi xuất hiện dấu hiệu nghi có hài cốt hoặc di vật, máy móc phải dừng lại.
Từ thời điểm đó, công việc chuyển sang đôi tay của những cán bộ, chiến sĩ trực tiếp làm nhiệm vụ quy tập. Từng lớp đất được bóc tách, sàng lọc; vị trí giữa xương, răng và di vật được ghi nhận trước khi di chuyển.
Trung tá Trần Hùng Cường, chính trị viên Đội K73, từng chia sẻ yêu cầu đối với những người trực tiếp khai quật là phải "nhẹ nhàng, thận trọng, tỉ mỉ", bóc tách làm sao "không để các anh đau thêm lần nữa".
ĐỒ HỌA: UYỂN NHI
Đó cũng là nguyên tắc xuyên suốt tại hiện trường: có thể đẩy nhanh việc di chuyển những lớp đất đắp bằng máy móc nhưng việc tiếp cận hài cốt phải được thực hiện cẩn trọng.
Ở thời điểm cao điểm cuối tháng 7, khoảng 210 người tham gia nhiệm vụ tại công viên Lê Thị Riêng. Lực lượng nòng cốt là Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM cùng 5 đội K của Quân khu 7 gồm K70, K71, K72, K73, K74.
Bên cạnh đó là công binh, quân y, pháp y, cán bộ bản đồ, lực lượng số hóa dữ liệu, chuyên gia địa vật lý, nhà khoa học, các trường đại học cùng nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ.
Công việc cũng không kết thúc khi hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất.
Phần răng được ưu tiên lựa chọn làm mẫu sinh phẩm. Nếu không còn răng phù hợp, lực lượng chuyên môn có thể lấy đoạn xương đùi đủ điều kiện. Mỗi mẫu được đóng gói riêng, gắn mã định danh, bảo quản theo quy trình; dụng cụ được khử khuẩn và vật tư tiêu hao chỉ sử dụng một lần nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm chéo.
Tổ lấy mẫu và số hóa tại hiện trường gồm 8 người, trong đó có cán bộ Trung tâm Pháp y TP.HCM, cán bộ chuyên ngành thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM và cán bộ số hóa dữ liệu.
Kết quả giám định ADN sau đó còn phải được đối chiếu với mẫu thân nhân, vị trí chôn cất, di vật, phiên hiệu đơn vị và hồ sơ quân nhân. Mục tiêu cuối cùng không chỉ dừng ở việc tìm thấy hài cốt mà là trả lại tên cho từng người đã hy sinh.
Hài cốt liệt sĩ được tìm thấy sẽ được phân loại để lấy mẫu giám định ADN
ẢNH: NGUYỄN ANH
Từ một di vật nhỏ đến hy vọng trả lại tên
Trong hơn 1 tháng khai quật, nhiều di vật đã được phát hiện cùng hài cốt: giấy tờ, quyết định điều động, hộp tiếp đạn, viên đạn, nhẫn, bút viết, lược, ví, lọ dầu gió và nhiều vật dụng cá nhân.
Sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất, có những món đồ chỉ còn lại những dấu vết rất nhỏ. Nhưng chính những chi tiết ấy có thể trở thành đầu mối để lần ngược lại phiên hiệu đơn vị, hồ sơ quân nhân và thân nhân liệt sĩ.
Trường hợp liệt sĩ Huỳnh Văn Quên là một ví dụ.
ĐỒ HỌA: UYỂN NHI
Từ mảnh giấy được phát hiện bên hài cốt có ghi tên Huỳnh Văn Quên và đơn vị 962, cơ quan chức năng tiến hành giải mã phiên hiệu, rà soát hồ sơ và tìm thân nhân. Quá trình xác minh cũng phải làm rõ sự khác biệt khi giấy báo tử gia đình từng nhận ghi tên "Huỳnh Văn Quyên", trong khi bằng Tổ quốc ghi công ghi "Huỳnh Văn Quên".
Ngày 26.7, những kỷ vật gồm bút bi, chiếc lược, chiếc ví và chai dầu gió của liệt sĩ được trao lại cho gia đình.
Một mảnh giấy, một chiếc lược hay chiếc bút vì thế không còn chỉ là di vật. Đó có thể là mắt xích nối một hài cốt chưa biết tên với gia đình vẫn chờ đợi sau hàng chục năm.
Ngày 7.8, đến thăm lực lượng làm nhiệm vụ, trung tướng Lê Xuân Thế, Tư lệnh Quân khu 7, đề nghị cán bộ, chiến sĩ tiếp tục tìm kiếm với sự trân trọng và tỉ mỉ cao nhất, bởi xương cốt và di vật được tìm thấy sẽ là cơ sở quan trọng cho giám định ADN.
Hài cốt liệt sĩ được quy tập mang theo hy vọng đoàn tụ cho các gia đình liệt sĩ
ẢNH: THÚY LIỄU
Ông Lê Xuân Thế cũng chia sẻ bản thân từng trải qua tâm trạng chờ đợi của một gia đình đi tìm người thân và may mắn tìm được mẹ sau 33 năm.
Với những người đang trực tiếp đào tìm dưới lòng công viên Lê Thị Riêng, từng hài cốt được đưa lên vì thế không đơn thuần là một kết quả của công tác chuyên môn.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nói khi đến thăm lực lượng làm nhiệm vụ tại công viên Lê Thị Riêng: "Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy là một người con trở về với Tổ quốc, với gia đình".
Sau hơn 1 tháng, 245 cuộc trở về đã bắt đầu từ dưới những lớp đất của nghĩa địa cũ.
Nhưng hành trình vẫn chưa kết thúc, bởi phía trước còn công tác tìm kiếm, giám định ADN, đối chiếu hồ sơ và lần tìm thân nhân để những người con anh hùng đã nằm lại gần 60 năm không chỉ được tìm thấy, mà còn được trở về bằng chính tên của mình.
Bình luận (0)