Mất chủ quyền quốc gia trên mạng

63 Thanh Niên Online
Hàng chục triệu người Việt Nam đang tự nguyện hiến dâng hầu hết thông tin cá nhân của mình cho các mạng xã hội. Điều này tạo ra những nguy cơ lớn về an ninh, về chủ quyền quốc gia. Đã đến lúc phải thay đổi.

Hàng chục triệu người Việt Nam đang tự nguyện hiến dâng hầu hết thông tin cá nhân của mình cho các mạng xã hội. Điều này tạo ra những nguy cơ lớn về an ninh, về chủ quyền quốc gia. Đã đến lúc phải thay đổi.

Con người ngày càng bị chi phối trong 'ma trận' của mạng xã hội - Ảnh: AFPCon người ngày càng bị chi phối trong 'ma trận' của mạng xã hội - Ảnh: AFP
Theo Facebook, hiện nay họ có 30 triệu người dùng tại Việt Nam (trong đó 27 triệu người dùng trên thiết bị di động).
Tính đến tháng 1.2015, lượng người Việt dùng Facebook mỗi ngày đã tăng 43% so với cùng kì năm ngoái. Về độ tuổi người dùng, có đến 3/4 người Việt dùng Facebook từ 18 - 34 tuổi. Ngoài ra, người Việt hiện dành khoảng 2 tiếng rưỡi mỗi ngày cho Facebook, gấp đôi thời gian dành để xem ti vi.
Ảnh hưởng của Facebook: từ lượng thành chất
Những con số thống kê này cho thấy ảnh hưởng ngày càng kinh khủng của Facebook nói riêng và các mạng xã hội nói chung lên cuộc sống người Việt hiện nay. Chúng ta đang bỏ những nguồn lực khổng lồ của cả dân tộc vào các hệ thống công nghệ của nước ngoài, và đóng góp đáng kể cho sự thành công của những tập đoàn trị giá hàng trăm tỉ đô la Mỹ.
Sự tự do gần như tuyệt đối cùng tính vô danh tương đối của xã hội Facebook đã tạo ra sự bình đẳng giả tạo về mặt thông tin. Người ta không còn phân biệt được sự khác nhau giữa các ý kiến chuyên môn của một giáo sư toán với một cậu sinh viên, giữa một chuyên gia danh tiếng trong ngành hàng không với một kỹ sư nông nghiệp về hưu nào đó.
Không phủ nhận những mặt tích cực của mạng xã hội lên đời sống từng cá nhân và cả xã hội, nhờ có nó mà chúng ta có thể giữ được quan hệ với bạn bè, tìm kiếm các mối quan hệ mới, gặp lại những người cũ, dù chỉ trên không gian ảo. Và cũng nhờ nó mà nhiều vấn đề đã được khơi lên trong cộng đồng để rồi tạo sự thay đổi theo chiều hướng tốt hơn, chẳng hạn như chất lượng các bản dịch văn học tại Việt Nam. Sau khi cư dân Facebook lên tiếng về các thảm họa dịch thuật, thì giới chuyên môn và các nhà sách đã phải cẩn trọng hơn, phải thu hồi và sửa chữa các bản dịch lỗi.
Tuy nhiên, những mặt trái của mạng xã hội cũng làm chúng ta phải e ngại. Mới đây, một cô gái trẻ đã tự tử do không chịu nổi những lời đàm tiếu trên Facebook sau khi bị người yêu tung đoạn video quay cảnh nhạy cảm giữa hai người lên mạng. Một nhà khoa học đã phải mất nhiều ngày giải thích về bằng tiến sỹ khoa học của mình trước những tấn công vu cáo ông.
Những bài viết tràn ngập trên mạng hằng ngày đả kích các lãnh đạo đất nước, phỉ báng vĩ nhân, thậm chí là kích động hằn thù dân tộc. Rất nhiều thông tin không thể kiểm chứng và từ những nguồn không tin cậy đã làm cho thành viên Facebook hoang mang và nhiều khi dẫn đến các phản ứng tập thể mù quáng, mà những trường hợp điển hình nhất gần đây thuộc về dự án sân bay Long Thành, thay cây xanh và thiết kế đường tàu trên cao tại Hà Nội. Bất chấp các ý kiến chuyên gia và quan điểm của những người có trách nhiệm, vẫn có một phần đám đông trên Facebook không thôi hoài nghi về tính hợp lý cùng những mặt tích cực của các dự án này.
Sự tự do gần như tuyệt đối cùng tính vô danh tương đối của xã hội Facebook đã tạo ra sự bình đẳng giả tạo về mặt thông tin. Người ta không còn phân biệt được sự khác nhau giữa các ý kiến chuyên môn của một giáo sư toán với một cậu sinh viên, giữa một chuyên gia danh tiếng trong ngành hàng không với một kỹ sư nông nghiệp về hưu nào đó.
Theo kết quả một thăm dò ý kiến trên một tờ báo lớn, có đến 47,9% người tham gia cho rằng “người dùng đã chia sẻ quá nhiều thứ không cần thiết trên Facebook”, 34,5% cho rằng “người dùng lãng phí thời gian trên Facebook”. Tại sao rất nhiều người bỏ thời gian quý báu của mình cho Facebook, mặc dù chính họ cũng phải công nhận rằng tuyệt đại đa số thời gian ấy là vô nghĩa, hoặc chí ít thì cũng không đem lại lợi ích vật chất hay tinh thần nào nhiều hơn so với khi họ dành chúng cho đời thực?
Chứng nghiệp facebook khiến người ta không bỏ lỡ một thời khắc nào để được vào mạng  - Ảnh: ShuterstockChứng nghiện facebook khiến người ta không bỏ lỡ một thời khắc nào để được vào mạng
- Ảnh: Shutterstock
Câu trả lời có thể tìm thấy qua bản chất của chiến lược kinh doanh mà các chuyên gia gọi là tiếp thị Skinner, lấy theo tên nhà khoa học nổi tiếng trong ngành tâm lý học hành vi. Trong thí nghiệm của mình, Burrhus Frederic Skinner đã cho một con chuột vào chiếc lồng có một cái đĩa không, một cần gạt, bóng đèn và loa; mỗi khi loa phát âm thanh hay bóng đèn bật sáng, thì chuột có thể nhận được thức ăn trên đĩa nếu nhấn vào cần gạt. Thực tế cho thấy chuột học được ngay cách gạt cần để nhận thức ăn theo các tín hiệu âm thanh và ánh sáng của chủ.
Có những người có 5.000 bạn trên Facebook và hàng chục ngàn follower (người theo dõi), nhưng đám tang họ thì lạnh lẽo ở quê với vài ba bạn học từ thời thơ ấu, khi chưa ai biết máy tính cá nhân là gì.
Hầu hết các mạng xã hội thành công đều xây dựng đế chế của mình dựa theo phát hiện này của Skinner: các icon trên Facebook sẽ đổi màu, nhấp nháy, máy tính sẽ phát tín hiệu âm thanh quen thuộc khi có tin nhắn mới, khi có feed mới, khi có email mới, khi có tin tức mới; và khi người dùng mở trang web lên sẽ nhận được “phần thưởng”, dù cho họ có thích hay không cái gọi là “phần thưởng” ấy. Đó cũng là nguyên nhân làm cho các cô bé cập nhật ảnh mới liên tục, các cậu bé ngồi lì hàng ngày trên Facebook, các ông già về hưu viết hàng chục status hằng ngày để nhận được like của những người xa lạ. Không khó hình dung sự liên hệ giữa các dụng cụ thí nghiệm với các công cụ trên trang web của Facebook.
Sau một thời gian nhất định gia nhập vào cộng đồng mạng, con người bị rơi vào ảo giác rằng họ sẽ phải thường xuyên mở trang web lên nếu không muốn bỏ lỡ điều gì đó, và thời gian họ dành cho mạng xã hội ngày càng tăng, tới mức họ không còn phân biệt được cuộc sống thật và ảo nữa. Có những người có 5.000 bạn trên Facebook và hàng chục ngàn follower (người theo dõi), nhưng đám tang họ thì lạnh lẽo ở quê với vài ba bạn học từ thời thơ ấu, khi chưa ai biết máy tính cá nhân là gì.
Nói cách khác, ngày nay máy tính đã là chiếc lồng Skinner hiện đại, và mạng xã hội, trên phương diện nào đó, là một nhà máy khổng lồ với hàng tỉ chiếc lồng như thế.
Có phải Facebook được chào đón ở mọi nơi?
Thực ra Facebook không hiền lành vô tội như nụ cười của ông chủ tỷ phú của nó. Không ngẫu nhiên mà một số quốc gia cấm sử dụng mạng xã hội nước ngoài. Việc người dùng dành quá nhiều thời gian cho mạng, lưu trữ quá nhiều thông tin cá nhân trên mạng, và thậm chí trao đổi các thông tin nhạy cảm trên mạng, có thể làm cho ông chủ của kho dữ liệu khổng lồ ấy có được quyền lực khổng lồ với đời sống hàng tỉ công dân nước khác.
Ngày nay, việc mất quyền kiểm soát với dữ liệu cá nhân của công dân cũng là mất một phần chủ quyền quốc gia. Có thể nói rằng, phần lớn người dân hiện nay sợ mất kết nối với Facebook và Google còn hơn là mất nước, mất điện, kẹt xe hay thiếu thức ăn. Kết nối với internet đã trở thành nhu cầu cơ bản nhất, thấp nhất, và cũng là quan trọng nhất của tháp nhu cầu Maslow.
Con người thường nghĩ rằng mình đang làm chủ mạng Internet, nhưng kỳ thực đang bị chính nó điều khiển - Ảnh: ShutterstockCon người thường nghĩ rằng mình đang làm chủ mạng internet, nhưng kỳ thực đang bị chính nó điều khiển - Ảnh: Shutterstock
EU gần đây liên tục lên tiếng yêu cầu các mạng xã hội phải đảm bảo tính riêng tư của người sử dụng, phải cho phép họ xóa vĩnh viễn các dữ liệu cá nhân. Điều nguy hiểm hơn nữa là, thông qua việc sử dụng các cookie, Facebook theo dõi các hoạt động duyệt web của người dùng ngay cả khi họ không có tài khoản Facebook, hay đã hủy tài khoản, đăng xuất ra khỏi trang hoặc tắt chức năng quảng cáo trực tuyến. Điều này vi phạm luật pháp EU. Người dùng bị Facebook theo dõi khi họ sử dụng nút "like" được đặt trên hơn hàng triệu trang web bao gồm cả các trang của chính quyền và ngành y.
Những quan ngại của EU không phải là cá biệt. Các nhà chính trị đã thấy rằng rất nhiều điều luật cần phải sửa đổi để phù hợp với phát triển vũ bão của công nghệ. Và đã có nhiều chuyên gia cảnh báo về viễn cảnh khủng khiếp - khi thế giới bị hủy diệt bởi một hệ thống mạng xã hội biết tự tiến hóa và vượt ra khỏi tầm kiểm soát của chính con người, như trong phim Terminator Genysis. Mặc dù hiện nay chuyện đó chỉ có thể xảy ra trong các tác phẩm khoa học viễn tưởng, nhưng thực ra cũng mới chỉ chừng 10 năm trước đây, không ai trong chúng ta có thể hình dung về việc con người sẽ tiêu tốn hầu hết thời gian của mình trên mạng, và lưu trữ hầu hết cuộc đời mình trên mạng như hiện nay. Vậy nên, rất nhiều thứ khó tưởng tượng nổi cũng có thể đến trong vòng 10 năm tới.
Hành động nào của chúng ta?
Có lẽ đã quá muộn để bàn về một mạng xã hội của riêng Việt Nam. Vả lại, trình độ công nghệ cũng chưa bao giờ cho phép chúng ta làm được điều ấy. Việc xử lý khối lượng thông tin khổng lồ trong thời gian thực đòi hỏi những công nghệ phức tạp hơn rất nhiều so với chúng ta hình dung qua gương mặt hiền lành và đơn sơ của Google hoặc Facebook.
Thực ra Facebook không hiền lành vô tội như nụ cười của ông chủ tỷ phú của nó. Không ngẫu nhiên mà một số quốc gia cấm sử dụng mạng xã hội nước ngoài. Việc người dùng dành quá nhiều thời gian cho mạng, lưu trữ quá nhiều thông tin cá nhân trên mạng, và thậm chí trao đổi các thông tin nhạy cảm trên mạng, có thể làm cho ông chủ của kho dữ liệu khổng lồ ấy có được quyền lực khổng lồ với đời sống hàng tỉ công dân nước khác.
Tuy nhiên, nếu cứ phát triển nhanh như hiện nay, thì rất có thể sẽ đến lúc có cả trăm triệu người Việt dành trung bình mỗi ngày 8 tiếng để vào Facebook. Và viễn cảnh ấy thực sự đáng lo ngại. Để người dân không lãng phí thời gian của mình trên mạng vào việc đào bới thông tin làm giàu cho các ông chủ bên kia bờ đại dương, và không bị kích động định kỳ theo tâm lý đám đông bằng những hình ảnh cực đoan trên mạng, có lẽ cần đến những thay đổi căn bản về luật và cách tiếp cận vấn đề.
Nếu chỉ nghĩ đến việc kiểm soát các tài khoản Facebook cá nhân và nghiêm trị các hành vi phạm pháp trên mạng thì rất khó giải quyết vấn đề. Bởi lẽ kẻ nắm quyền sinh sát với hàng triệu tài khoản Facebook Việt Nam lại không chịu kiểm soát của pháp luật Việt Nam. Và do mạng xã hội không có biên giới, cho nên rất khó có cơ sở pháp lý để xử lý những tài khoản mạng mặc dù được viết bằng tiếng Việt và chỉ hướng đến khách hàng người Việt, nhưng lại được đăng ký và sử dụng hoàn toàn ở nước ngoài. Về lâu dài thì không thể kiểm soát những thứ mà chúng ta hoàn toàn không có quyền truy cập vào cơ sở dữ liệu.
Có lẽ chúng ta nên tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia khác, và tìm ra mô hình hợp tác hai bên cùng có lợi với các mạng xã hội. Và nên yêu cầu họ, ngoài việc kiếm lợi cho mình, phải có những hợp tác tích cực về mặt an ninh thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, và kiểm soát các hành vi vi phạm pháp luật Việt Nam trên hệ thống của họ. Chủ quyền trên không gian mạng không còn là chuyện gì đó xa xôi, huyễn tưởng nữa, mà đã là yêu cầu cấp thiết, trước khi quá trễ. Vì có lẽ chúng ta sẽ chẳng có cơ hội cử ai đó quay lại quá khứ để thay đổi cái ngày mà mạng xã hội được cho phép hoạt động tự do tại Việt Nam.

*Bài viết thể hiện văn phong và góc nhìn của tác giả, là một dịch giả tự do sống và làm việc tại TP.HCM.

Bình luận 63

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Lê Nguyên

Lê Nguyên

Fb chỉ là một sân chơi giải trí mà thôi. A Từ Phong nói mất chủ quyền quốc gia là hơi cường điệu và hơi quá lố rồi. Đừng cường điệu vấn đề , có cái gì hoàn hảo cho ta ở trên đời này ?
Nê Na

Nê Na

Anh Từ Phong nói không quá đâu ạ. Bình thường thì đúng là face chẳng có vấn đề gì đâu (như chúng ta vẫn tưởng) nhưng một khi có vấn đề thì không ai lường hết được. Đơn cử như vụ thảm sát ở Bình Phước vừa qua, qua face người ta biết hầu như tường tận, cuộc sống riêng tư của cả gia đình, người thân nạn nhân, và cả nghi phạm nữa. Mặt mũi của cô bé 18 tháng may mắn sống sót nhan nhản khắp các tờ báo lá cải, và rồi mấy năm nữa sẽ có báo khai thác "Cô bé thoát chết ở vụ thảm sát giờ học trường mầm non nào", "cô bé may mắn ngày ấy và bây giờ"... Nếu bạn là người thân bạn mới thấy được sự phiền phức. Và rồi mặt mũi người thân của hai nghi phạm kia nữa, liệu có bao nhiêu người cảm thông với họ thực sự hay chỉ muốn biết mặt họ để chửi rủa cho bõ tức. Facebook không đơn giản chỉ là giải trí đâu ạ.
Lê Văn Trung

Lê Văn Trung

Nói như trên không có nghĩa là cấm hay có ý chê trách mọi người dùng facebook, nhưng những thông tin chúng ta đưa lên các trang mạng xã hội (không chỉ riêng facebook) là một vấn đề đáng báo động. Thông tin cá nhân về bạn, gia đình, người thân của bạn luôn là miếng mồi ngon cho những kẻ rình mò để làm chuyện xấu. Và bạn nghĩ sẽ là như thế nào khi thông tin của phần lớn dân số của một quốc gia bị nắm bắt, lấy cắp ??
Hãy dùng facebook một cách thông minh, hạn chế tối đa những thông tin cá nhân, riêng tư sẽ tốt cho bạn. Địch trong tối còn ta ngoài sáng, đề phòng vẫn hơn :)
John Nguyễn

John Nguyễn

Khi 30 triệu người Việt chúng ta "làm việc" cho facebook đến 2.5h mỗi ngày, thì rõ ràng là chúng ta đã mất chủ quyền còn gì nữa? Thử hỏi 30 triệu người kia làm việc thật sự được mấy giờ trong 8h đi làm? Chưa kể là đi làm còn được nghỉ thứ bảy và Chủ nhật chứ đi làm thuê không công cho facebook có được nghỉ ngày nào đâu?
Văn Dung

Văn Dung

Bất chấp các ý kiến chuyên gia và quan điểm của những người có trách nhiệm, vẫn có một phần đám đông trên Facebook không thôi hoài nghi về tính hợp lý cùng những mặt tích cực của các dự án này --> Câu này của tác giả tôi thấy quá đúng. Thành phần hung hăng trên mạng xã hội rất nhiều, chả biết là trình độ học tới lớp 12 chưa mà nhiều Thánh tôi thấy phán cứ như mình là chuyên gia về lĩnh vực biết tuốt, mâm nào, lĩnh vực nào cũng sà vào phán được. Một số thành phần khác thì lại không tự chủ được bản thân mình, không phân biệt được là mình nên tìm hiểu thông tin từ đâu, cái nào là đúng, cái nào là sai để mà phản biện lại lập luận tào lao mà chủ yếu a dua theo là chính. Thật sự đáng ngại cho tư duy phân tích logic và tự chủ của giới trẻ( có thẻ là cả già) của đất nước chúng ta.
Trinh Tùng

Trinh Tùng

Nghĩ như bạn Lê Nguyên hơi thiển cận đó, fb đâu phải là một sân chơi nữa. Nó đã lọt vào tầm ngắm của nhiều chính phủ.
BlackĐen

BlackĐen

Có bao nhiêu công viên, sân chơi trên 10 000 dân ? Có bao nhiêu thư viện trên 1000 dân?
Nếu không có FB cũng sẽ là một loại hình khác. FB là hình thức tiếp xúc, chia sẻ rẻ nhất hiện nay mang tầm thế giới.
Linh Nhi

Linh Nhi

Cần gì thư viện nhỉ? Trên mạng có hàng triệu ebook mà bạn? Lên facebook chỉ tốn thời gian.
Trần Nam Dũng

Trần Nam Dũng

Tác hại của facebook ở chỗ nó nắm rất nhiều thông tin cá nhân, và của rất nhiều người. Các chương trình xử lý dữ liệu có thể kết nối chúng lại để tổng hợp ra vô số thông tin nhạy cảm. Nói chung là cần kiểm soát nó, và như anh Từ Phong viết, cần tìm ra cách hợp tác với nó để mang lại lợi ích cho nhân dân, chứ như hiện nay là không được!
BlackĐen

BlackĐen

Sách sẽ còn tồn tại trừ phi không còn gì để đốt.
Minh Tiến

Minh Tiến

Bài viết nhìn một chiều theo lối tiêu cực quá, tất cả các cơ quan truyền thông của VN điều có trang fanpage trên FB hết. Tác giả có chắc là mình đang không dùng FB không ?
LE BAY

LE BAY

Quản không được thì cấm là giải pháp hay nhất, nhờ có Facebook người ta biết nhiều thông tin hơn trên những trang báo chính thống,thậm chí báo nầy copy bài của báo khác rồi cứ rả rả cả ngày nghe nhức đầu và không có tác dụng gì hết.
nguyen thanh

nguyen thanh

Nếu nói như Từ Phong thì cả thế giới này sẽ "mất chủ quyền quốc gia", bởi vì cả thế giới đang dùng Google và Facebook. Chắc nghĩ như Từ Phong là khác người lắm đó, mà khác người thì hoặc thiên tài hoặc mất trí.
Nguyễn Thanh Lâm

Nguyễn Thanh Lâm

Bài viết rất thời sự và đi đúng vào vấn đề nóng bỏng của xã hội VN hiện nay. Qua trường hợp vụ án 6 người bị giết ở Bình Phước, thì các mặt xấu của cộng đồng mạng càng bộc lộ rõ. Tôi thấy hầu như các tính xấu của đám đông bị khuyếch đại lên trên facebook, làm cho người dân nghi ngờ cả các cơ quan công an. Rồi bao nhiêu chuyện xấu xa riêng tư của người nổi tiếng cũng bị phơi bày hết ra trên mạng để câu like. Nhiều người bất mãn chế độ cũng dùng facebook làm diễn đàn tuyên truyền phản cách mạng. Có lẽ cần kiểm soát facebook chặt chẽ hơn.
Mạnh

Mạnh

Mình không đồng ý với bạn, sự thật cần được phơi bày. Tình trạng tham nhũng sẽ bớt di khi người dùng internet công khai các bằng chứng rộng rãi trên mxh mà không lo bị trả thù. Xã hội sẽ tốt lên.
Nông dân

Nông dân

@ Mạnh : Tui có thấy công khai bằng chứng được cái gì đâu? Toàn lên face chửi rủa, cãi nhau chí chóe và tiếp tay cho mấy thành phần chống đối ném đá đất nước là chính.
Xem thêm bình luận

Bài viết tác giả khác

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm

Các bị cáo VN Pharma trong phiên tòa ngày 25.9 /// Ảnh: Ngọc Dương

Vụ án VN Pharma hay những kẻ bất nhân!

Theo dõi thông tin về vụ việc nhập thuốc ung thư giả của VN Pharma và kết quả của phiên tòa sơ thẩm kết thúc ngày 1.10 về những lổ hổng trong quy trình nhập khẩu thuốc chữa bệnh, không khỏi thốt lên một câu như vậy!
 
Cơ quan tố tụng đã truy tố 12 bị can trong vụ bán thuốc ung thư giả /// Ảnh: Đào Ngọc Thạch

Không tồn tại trên thực tế!

Đối chiếu với những vụ việc gian lận thương mại, trốn thuế, tần suất giải thể hoặc biến mất một cách bất thường 'không tồn tại trên thực tế' của nhiều doanh nghiệp, sẽ thấy rất nhiều lỗ hổng trong quản lý.
Hỗn chiến tại phố Tây - Bùi Viện vào rạng sáng 31.8 /// Ảnh cắt từ clip

Bất an ở phố đi bộ Bùi Viện

Hình ảnh một nhóm thanh niên 'nam thanh nữ tú' trong chầu nhậu lao vào ẩu đả, đánh chém nhau ở phố đi bộ Bùi Viện khiến nhiều người cảm giác thật bất an.