Tôm Việt Nam và câu hỏi khó: Thị trường có chịu trả thêm tiền cho bền vững?

Chiều 2.9 (giờ địa phương), bên lề Diễn đàn Tôm Toàn cầu 2026 tại Utrecht, Trung tâm Xúc tiến nhập khẩu từ các nước đang phát triển (CBI) thuộc Bộ Ngoại giao Hà Lan và Hiệp hội Các nhà nhập khẩu thủy sản Hà Lan (VIV) đã tổ chức một phiên thảo luận riêng về tôm Việt Nam, chủ đề "Câu chuyện mới về tôm Việt Nam: Khả năng chống chịu, trách nhiệm và tiềm năng thị trường phân khúc cao cấp".

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Phát biểu khai mạc, ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ NN-MT), cho biết tôm là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của thủy sản Việt Nam, chiếm khoảng 46 - 50% tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước. Riêng ĐBSCL chiếm hơn 70% diện tích nuôi tôm và đóng góp khoảng 85% giá trị xuất khẩu tôm.

Ông Luân nhắc lại từ năm 2017, chính phủ Hà Lan đã hỗ trợ Việt Nam các giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu và chống sạt lở bờ biển tại ĐBSCL. Định hướng này phù hợp với chủ trương của Chính phủ Việt Nam về phát triển bền vững, nhất là tại ĐBSCL trước mối đe dọa biến đổi khí hậu, nước biển dâng.

"Phát triển thủy sản phù hợp với điều kiện mới; trong đó tại ĐBSCL ngành tôm đóng vai trò đặc biệt quan trọng cả về diện tích, giá trị xuất khẩu cũng như tạo sinh kế cho người dân. Việc tái cơ cấu ngành tôm nói riêng để phát huy lợi thế, đáp ứng những yêu cầu mới của các nhà nhập khẩu không chỉ chạy theo sản lượng mà còn phải chú trọng đến giá trị người nông dân đạt được, bảo vệ môi trường, bảo vệ đa dạng sinh học và đáp ứng các tiêu chuẩn, quy định khác nhau của thị trường nhập khẩu", ông Luân nói.

Hơn 500 trang trại đạt ASC, và 8 trường hợp bị đình chỉ

Bà Barbara Janker, Giám đốc Thương mại Hội đồng quản lý Nuôi trồng Thủy sản (ASC), cho biết Việt Nam là quốc gia đi tiên phong về chứng nhận ASC. Câu chuyện bắt đầu từ con cá tra vào 14 năm trước, khi bộ tiêu chuẩn ASC cho tôm còn chưa ra đời, người nuôi cá tra Việt Nam đã đạt chứng nhận. Đến nay, hơn 500 trang trại tôm Việt Nam đã được chứng nhận, phần lớn là hộ nuôi nhỏ liên kết theo nhóm. Sản lượng tôm nguyên liệu đạt ASC dao động 50.000 - 55.000 tấn mỗi năm.

Ở khâu thức ăn, ASC đã ban hành tiêu chuẩn đánh giá ngay tại nhà máy, do phần lớn tác động môi trường của thủy sản nuôi nằm ở nguyên liệu đầu vào. Tại Việt Nam, 15 nhà máy thức ăn đã được chứng nhận và 5 nhà máy đang trong quá trình đánh giá.

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Về thị trường, số sản phẩm tôm dán nhãn ASC tại châu Âu đã tăng từ khoảng 7.000 năm 2020 lên hơn 11.000 hiện nay. Tại vùng Benelux và các nước nói tiếng Đức, hơn 80%, thậm chí có thể tới 90% sản phẩm tôm bán lẻ trên kệ siêu thị mang nhãn ASC, trong đó phần lớn có nguồn gốc Việt Nam.

Tuy nhiên, bà Janker cũng nói thẳng phần chưa đẹp. Khảo sát người tiêu dùng do ASC thực hiện hai năm một lần trên 15.000 người tại 14 quốc gia cho thấy, mối quan tâm hàng đầu về tính bền vững của thủy sản nuôi luôn là "không kháng sinh, không hóa chất". Tôm đã dùng kháng sinh tuyệt đối không được mang nhãn ASC, việc này được kiểm soát bằng lấy mẫu kiểm nghiệm của đánh giá viên độc lập.

"Và chúng tôi thấy điều đó vẫn xảy ra. Trong hai năm rưỡi qua, chúng tôi đã có 8 trường hợp bị đình chỉ tại Việt Nam vì vấn đề này", bà Janker nói, đồng thời lưu ý năm 2025 áp lực dịch bệnh tại Việt Nam rất lớn, cho nên vẫn còn nhiều việc phải làm.

Câu hỏi từ phía Việt Nam

Điểm đáng chú ý của phiên thảo luận là những câu hỏi đến từ chính phía Việt Nam. Cục trưởng Trần Đình Luân nêu vấn đề phúc lợi động vật: "Chiều thứ hai vừa rồi khi thăm Đại học Wageningen, chúng tôi được nghe về phúc lợi động vật, một bức tranh rất rộng. Câu hỏi của tôi là tiêu chuẩn ASC đã đủ về phúc lợi động vật chưa, hay ASC chỉ là một phần trong đó?". Ông Luân cho biết, cơ quan quản lý Việt Nam cần tập huấn để mọi người hiểu phúc lợi động vật là gì và quản lý ra sao, chứ không dừng chỉ dừng lại ở việc cấp chứng nhận.

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Ông Koichi Yamamoto, phụ trách kết nối người sản xuất khu vực Đông Nam Á của ASC, trả lời rằng với con tôm tại Việt Nam, hai nội dung phúc lợi đã được đưa vào tiêu chuẩn mới là cắt cuống mắt và quy trình gây mê trước khi giết mổ; đồng thời hiện vẫn cho phép dùng đá lạnh và xung điện. Ông cho biết, hội thảo hai tuần tới tại Việt Nam sẽ đi vào chi tiết và là dịp thu thập phản hồi hai chiều, trong đó VASEP đã gửi nhiều ý kiến đóng góp.

Bà Trần Ngọc Thiên Kim, Giám đốc Dinh dưỡng và Hỗ trợ thủy sản khu vực châu Á của Công ty De Heus, nêu một vấn đề rất thực tế: "Các nhà máy hiện phải duy trì cùng lúc ASC, GlobalGAP, BAP. Bền vững thì không miễn phí, tôi chấp nhận điều đó. Nhưng liệu trong tương lai hệ thống có thể hợp nhất lại không, để chỉ cần một thành quả bền vững thay vì nhiều loại giấy tờ khác nhau, mà đôi khi còn mâu thuẫn với nhau?".

Bà Janker thừa nhận đây là vấn đề có thật, cho biết ASC từng thử làm báo cáo đánh giá chung với các tổ chức chứng nhận khác, và hướng đi sắp tới là số hóa để giảm gánh nặng thủ tục trùng lặp cũng như chi phí đánh giá.

Giá thành cao hơn Ecuador 77%

Ông Rogier Becker, điều phối viên dự án ShrimpTech Vietnam, đặt vấn đề làm sao để tôm Việt Nam cạnh tranh được trên thị trường toàn cầu.

Ông cho biết tại Đông Nam Á, lượng phát thải carbon trên mỗi kg tôm thuộc nhóm cao nhất thế giới, do nuôi mật độ dày tiêu tốn rất nhiều điện cho quạt khí và bơm nước. Thông qua tập huấn kỹ thuật, lắp cảm biến IoT giám sát ao, dùng thức ăn ít phát thải và năng lượng tái tạo, dự án đã đưa mức phát thải xuống 3,67 kg CO₂e/kg tôm, giảm hơn 10 kg so với mức thông thường.

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Phần còn lại được bù trừ bằng mô hình tôm - rừng TomGoxy Zero, phối hợp với RYNAN Technologies (Vĩnh Long) và Van Oord Ocean Health. Nước từ ao tôm, mỗi ngày thay khoảng 10%, được đưa về bể chứa rồi bơm sang các ô rừng ngập mặn. Cây rừng hấp thu nitrat làm dinh dưỡng; đồng thời lọc nước để tái sử dụng. "95% lượng carbon được lưu giữ trong đất, và chúng tôi đã tính toán cần bao nhiêu diện tích rừng ngập mặn để bù trừ hoàn toàn cho lượng tôm nuôi trong khu vực", ông Becker nói.

Về giá thành, ông đưa ra con số đáng chú ý đó là chi phí sản xuất tôm tại Việt Nam hiện cao hơn Ecuador khoảng 77%. Nguyên nhân gốc rễ là áp lực dịch bệnh do mật độ nuôi dày và chất lượng nước kém, dẫn tới tỷ lệ chết cao.

Từ đó dự án AquaGene ra đời, hợp tác với Hendrix Genetics và RYNAN, so sánh dòng tôm Kona Bay Balance với các dòng giống đang có tại Việt Nam. Kết quả cho thấy dòng Kona Bay có tỷ lệ sống cao hơn hẳn, tốc độ lớn chậm hơn một chút, nhưng tính đến cùng thì giá thành trên mỗi kg thấp hơn và lợi nhuận cao hơn.

"Mô hình rất đẹp trên sơ đồ, nhưng…"

Tuy vậy, ở phần hỏi đáp vẫn có những chia sẻ thẳng thắn và đầy hoài nghi từ phía Việt Nam. TS Phạm Anh Tuấn, Phó chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam (VINAFIS), chất vấn rằng mô hình trình diễn 6 ha, gồm 2 ha rừng, 2 ha xử lý nước và 2 ha ao tôm, là một thiết kế tốt trên sơ đồ. "Nhưng ở Việt Nam, phổ biến là hộ nuôi quy mô nhỏ, họ nuôi tôm trên cùng một khu đất. Làm sao áp dụng được kiểu thiết kế đó? Các ông có ý tưởng nào để đưa mô hình này vào bối cảnh nuôi tôm Việt Nam không?", ông Tuấn hỏi.

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Ông Lê Đình Huynh, Tổng Thư ký Liên minh tôm sạch và bền vững (VSSA), đi xa hơn với hai câu hỏi: "Thứ nhất là tỷ lệ che phủ rừng bao nhiêu mới tối ưu. Vai trò của rừng ngập mặn là cải thiện chất lượng nước. Nếu chỉ trồng lại một diện tích nhỏ ở đó thì tôi không nghĩ mô hình vận hành tốt được. Chúng ta phải tính đến quỹ đất. Thứ hai là dự án đã so sánh chất lượng nước trước và sau khi chảy qua rừng ngập mặn hay chưa?". Ông Huynh cũng đồng tình với ông Tuấn khi cho rằng phần lớn trang trại ở ĐBSCL là quy mô nhỏ, khó áp dụng vì suất đầu tư quá lớn.

Ông Phạm Bảo Đăng, Giám đốc Toàn cầu Công ty RYNAN Smart Aquaculture, đối tác của dự án, trả lời rằng quy mô 6 ha ban đầu chỉ nhằm thu đủ dữ liệu khoa học để chứng minh mô hình trước khi nhân rộng. Trên thực tế mô hình thu nhỏ được và công ty đã triển khai tại Ninh Thuận (cũ) và một trang trại ở Thái Lan với diện tích chỉ 1,4 ha, phù hợp với quy mô bình quân khoảng 3,2 ha của hộ nuôi tôm Việt Nam.

"Chúng tôi muốn làm việc với nhiều hộ nuôi hơn, những hộ nhỏ hơn, để mở rộng mô hình và chứng minh nó có thể bền vững và hiệu quả hơn", ông Đăng nói.

Tôm Việt có thế mạnh là hàng giá trị gia tăng, nhưng chưa đủ

Ban tổ chức mời cả hội trường bình chọn trực tuyến xem tôm Việt Nam nên định vị thế mạnh ở đâu trong những năm tới. Từ khóa áp đảo là hàng giá trị gia tăng, tiếp theo là chất lượng và chế biến sâu.

Đại diện tập đoàn HelloFresh, doanh nghiệp cung cấp hộp nguyên liệu nấu ăn tận nhà, xác nhận điều đó từ phía người mua: "Với chúng tôi, sự tiện lợi rất quan trọng. Chúng tôi cần công thức nấu ăn với những sản phẩm tiện cho khách hàng nấu tại nhà như tôm tẩm ướp, tôm bao bột". Ông cho biết, Việt Nam là một trong những nguồn cung mà HelloFresh đang hợp tác và muốn mở rộng cho dòng sản phẩm này.

Ông Mike Turenhout, Giám đốc VIV, bổ sung rằng thế hệ trẻ châu Âu ngày càng chuộng thực phẩm tiện lợi, và Việt Nam đã xây dựng được vị thế vững ở phân khúc này.

Tuy nhiên, ông Alfons van Duijvenbode (CBI) đưa ra một lưu ý quan trọng: "Cần lưu ý rằng đối thủ sẽ không ngồi yên. Họ cũng đang tiến vào lĩnh vực này. Vì vậy chỉ dựa vào giá trị gia tăng thôi có thể là chưa đủ". Theo ông, những năm tới Việt Nam có thể phải bổ sung thêm các yếu tố khác vào định vị của mình như nuôi quảng canh, chứng nhận ASC, sản xuất có trách nhiệm và tính bền vững.

Câu hỏi chưa có lời đáp

Ông van Duijvenbode (CBI) tiếp tục đặt vấn đề, nếu Việt Nam xây dựng thương hiệu tôm cao cấp dựa trên chất lượng, sản xuất trung hòa carbon, phúc lợi động vật và không kháng sinh, điều đó có giúp tăng thị phần không? Đa số người tham dự bình chọn là có. Vị này hỏi tiếp: "Câu hỏi dành cho các nhà mua hàng là quý vị có sẵn sàng trả giá cao hơn không?".

Kết quả bình chọn không được nêu ra thành lời. Ông chỉ nói: "Chúng ta đã nghe mối lo này rồi. Cùng với sự nở rộ của các hệ thống chứng nhận, chi phí tăng lên; đồng thời chúng ta cũng thấy đổi mới sáng tạo có thể giảm chi phí nhờ giảm tỷ lệ chết. Thông điệp đã rõ".

Bà Melanie Siggs, Giám đốc Thủy sản toàn cầu của tổ chức LRQA, tác giả báo cáo "100% Shrimp" cho Diễn đàn Tôm Toàn cầu, gợi mở một hướng ít được nói tới: "Chúng ta có những nhà máy chế biến rất lớn. Hãy bảo đảm rằng toàn bộ đầu tôm và vỏ tôm đều được thu gom, để tạo ra giá trị từ những sản phẩm như dịch đạm thủy phân".

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Chốt lại phiên thảo luận, ông Joost van Uum, Tham tán Nông nghiệp Hà Lan tại Việt Nam và Thái Lan nói thẳng điều mà chưa ai nói ra: "Hợp tác thì quan trọng, bền vững cũng vậy. Chúng ta nói nhiều về đổi mới sáng tạo, và Việt Nam đang làm khá tốt. Nhưng chừng nào giá sản phẩm bền vững chưa tăng lên, chừng nào chưa có động lực nào khác ngoài việc giữ được quyền tiếp cận thị trường bởi EU, nơi rất giỏi trong việc đặt ra đủ loại yêu cầu thì tôi tin là sẽ rất khó khăn" và nói thêm: "Lần tới, tôi muốn có cả các nhà bán lẻ ngồi đây để cùng thảo luận. Với rau quả, nếu là sản phẩm hữu cơ thì trên kệ siêu thị người ta phải trả thêm tiền. Tôi cho rằng, với con tôm cũng phải như vậy".

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Kết thúc phiên, ông van Duijvenbode nhắc lại các quy định của EU như Thỏa thuận Xanh, mục tiêu trung hòa carbon đến 2050 và nghĩa vụ thẩm định chuỗi cung ứng sẽ khiến doanh nghiệp châu Âu phải chịu trách nhiệm về tác động môi trường trên toàn chuỗi. "Điều này sẽ đến với quý vị, không chỉ ở Việt Nam mà cả Ecuador, Ấn Độ. Vì vậy, tốt hơn hết là nhận thức được và chuẩn bị trước".