Tranh cãi vụ kiện đòi lại sổ đỏ, có phải là tài sản?

Ngày 23.1, Trường đại học Luật TP.HCM phối hợp với TAND khu vực 7, TP.HCM tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề: "Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc dân sự tại TAND khu vực".

Phát biểu tại hội thảo, thẩm phán Đặng Thị Tám, TAND khu vực 7, TP.HCM, nêu vấn đề về việc người dân có được kiện để đòi lại những loại giấy tờ như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (gọi nôm na là sổ đỏ) không, và đây có phải là tài sản?

ẢNH: ĐHL

Theo thẩm phán Tám, bộ luật Dân sự và bộ luật Tố tụng dân sự hiện nay quy định rất rõ tòa án không được quyền từ chối thụ lý giải quyết những vụ việc dân sự mà nó chưa có điều luật để áp dụng.

Tuy nhiên, cần xác định thụ lý giải quyết dưới góc độ tranh chấp về quyền sở hữu tài sản hay kiện đòi tài sản. Bởi những loại giấy tờ này không được xem là tài sản theo quy định của pháp luật dân sự hiện nay.

Hai góc nhìn về vụ mẹ kiện con đòi lại sổ đỏ

Thẩm phán Đặng Thị Tám dẫn chứng về vụ kiện đòi lại giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Đất này của người mẹ đứng tên, nhờ con trai giữ hộ. Khi người mẹ yêu cầu trả lại sổ đỏ thì người con trai đề nghị phải chia cho mình 2/3 giá trị của tài sản. Không đồng tình, người mẹ kiện người con trai ra tòa.

Ở đây họ không tranh chấp về sở hữu quyền sử dụng đất mà chỉ kiện đòi lại giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Tòa án thụ lý và tuyên buộc người con phải trả lại cho người mẹ giấy chứng nhận. Tuy nhiên, theo thẩm phán Tám, nên xác định lại quan hệ pháp luật tranh chấp trong trường hợp này là: Yêu cầu chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật theo điều 164 và 169 của bộ luật Dân sự.

"Bởi giấy chứng nhận này là một chứng thư pháp lý do cơ quan nhà nước cấp để người chủ sở hữu thực hiện các quyền định đoạt như mua bán, chuyển nhượng, tặng cho. Khi người con giữ giấy tờ này mà không được sự đồng ý của người chủ thì rõ ràng đây là hành vi cản trở trái pháp luật đối với người chủ sở hữu hợp pháp", thẩm phán Tám lý giải.

Từ phân tích trên, thẩm phán kiến nghị pháp luật cần quy định rõ khái niệm thế nào là tài sản và tiêu chí xác định tài sản. Rà soát lại hệ thống án lệ hiện nay, bổ sung những án lệ mới và thay thế những án lệ không còn phù hợp để giải quyết các vụ việc dân sự thực tế.

ẢNH: ĐHL

Về vấn đề trên, ông Quách Hữu Thái, Phó chánh án TAND TP.HCM, cho rằng quan điểm trên của thẩm phán Tám "cũng đúng". Bởi tờ giấy A4 của mình mà bị người khác lấy thì họ có quyền kiện đòi lại.

"Đây là vật. Nó không phải tài sản thì là cái gì?", ông Thái đặt vấn đề. Do đó, Phó chánh án TAND TP.HCM cho rằng quan điểm của TP.HCM là những vụ án như vậy tòa án được thụ lý và giải quyết bình thường và xác định đây là quan hệ tranh chấp đòi lại tài sản.

Làm gì để giảm án tồn đọng?

Cũng tại hội thảo, thẩm phán Nguyễn Ngọc Hiếu, Phó chánh án TAND khu vực 2, TP.HCM nêu ra những khó khăn trong thu thập chứng cứ để phục vụ cho công tác xét xử, đặc biệt về lĩnh vực đất đai. Nếu tòa không thu thập về nguồn gốc đất, quá trình sử dụng… thì không thể xét xử được.

Đặc biệt, sau khi thành lập chính quyền 2 cấp từ ngày 1.7.2025, tòa án gặp khó khăn hơn, vì ở cấp xã, phường, họ chưa quen với công việc mới, trong khi án dân sự nhất là đất đai lại là loại án phức tạp. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến vụ án kéo dài. Do đó, thẩm phán Hiếu hy vọng sắp tới khi sửa đổi luật sẽ có hướng giải quyết cho phù hợp.

ẢNH: ĐHL

Luật sư Hà Hải, Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM đồng tình với Phó chánh án Nguyễn Ngọc Hiếu, ông cũng cho rằng tòa án nhận hồ sơ khởi kiện các vụ việc dân sự và thụ lý khi người khởi kiện nộp án phí. Ở góc nhìn nào đó thì người dân trả tiền cho "dịch vụ xét xử " nhưng thực tế người sử dụng dịch vụ vẫn chưa hài lòng.

Theo luật sư Hà Hải, thực trạng án tồn đọng, kéo dài, án bị hủy do chất lượng xét xử... mà một trong những nguyên nhân là thiếu tài liệu chứng cứ. Các cơ quan thẩm quyền (chẳng hạn như ngân hàng) không hợp tác trong cung cấp chứng cứ theo yêu cầu của tòa án.

Do đó, luật sư Hà Hải đề nghị để tránh ảnh hưởng đến quyền lợi của đương sự, cần phải có giải pháp như chế tài mới có thể giảm tình trạng chậm trễ trong giải quyết vụ án.

Thẩm phán phải có kiến thức chuyên sâu

Theo bà Nguyễn Mai Trâm, Phó chánh văn phòng TAND TP.HCM, TAND khu vực có quy mô lớn đồng nghĩa với nhiều thẩm phán hơn; số lượng án lớn hơn; áp lực quản lý nội bộ cao hơn. Cho nên, nếu không có cơ chế quản trị hiện đại, phân công án minh bạch, kiểm soát rủi ro, dễ dẫn đến quá tải và ảnh hưởng đến quá trình giải quyết án.

Việc thành lập TAND khu vực đã tính toán kỹ đến các yếu tố: quy mô dân số; mật độ tranh chấp; đặc thù kinh tế - xã hội; khoảng cách đi lại của đương sự. Dù vậy, thực tế cho thấy sự chênh lệch lớn về số lượng vụ án giữa các khu vực dẫn đến một số tòa khu vực bị quá tải, gây khó khăn cho người dân di chuyển khi đi nộp đơn, tham gia hòa giải, đối thoại...

"Nếu không có các giải pháp hỗ trợ phù hợp, mô hình này có thể ảnh hưởng đến quyền tiếp cận công lý, yếu tố cốt lõi trong cải cách tư pháp", bà Trâm nhận định.

Tại TP.HCM, các tranh chấp về hợp đồng tín dụng ngân hàng; về tài sản số, giao dịch thương mại điện tử; bảo hiểm, đầu tư nước ngoài, về đầu tư tài chính, hợp đồng quốc tế; về hôn nhân có yếu tố nước ngoài; về sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ… đang gia tăng.

Những vụ việc này đòi hỏi thẩm phán phải có kiến thức chuyên sâu, kiến thức liên ngành, năng lực phân tích chứng cứ phức tạp về: tài chính, kế toán, công nghệ, luật quốc tế, quản trị doanh nghiệp...

Đặc biệt, TP.HCM được giao nhiệm vụ thành lập các tòa chuyên biệt về phá sản, sở hữu trí tuệ và tòa chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế thì đòi hỏi thẩm phán không chỉ có kiến thức luật trong nước, mà còn phải am hiểu pháp luật quốc tế và cần có kỹ năng hòa giải chuyên nghiệp cũng như trình độ về ngoại ngữ.

ẢNH: ĐHL

Việc chuyển từ mô hình tòa án theo đơn vị hành chính sang mô hình khu vực đặt ra câu hỏi lớn về phân định thẩm quyền xét xử giữa các cấp tòa án; tránh chồng chéo, bỏ trống hoặc quá tải trong giải quyết vụ việc; bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng pháp luật giữa các địa bàn khác nhau trong cùng một khu vực.

Bà Trâm nêu ý kiến: "Nếu không được thiết kế hợp lý, mô hình này có thể làm gia tăng khoảng cách giữa tòa án và người dân, đặc biệt ở các vùng sâu, vùng xa".

Ví dụ, TAND khu vực 11, TP.HCM kế thừa nhiệm vụ, quyền hạn của TAND TP.Vũng Tàu và tòa huyện Côn Đảo, có phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ đối với 6 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó đặc khu Côn Đảo.