Câu ca cùng những màu hoa điền dã, những lũy tre xanh bốn mùa, cây đa, bến nước, con đò, vượt dòng thời gian, lắng đọng trong tâm thức người Việt tha hương. Dầu ở Bắc ở Nam ở Trung, hay ở bất cứ nơi nào xa xứ, giữa những cảnh sống hiện đại u Mỹ, người Việt vẫn hoài cảm về một thế giới đầy châu chấu, chuồn chuồn, hoa mắc cỡ và những đàn bươm bướm bay hoài không mỏi. Hành trang của họ đã lặng lẽ hiện hữu một kho tàng nghệ thuật xuất phát từ những rung động hồn nhiên. Kho tàng đó lấp lánh từ lúc mới ra đời, với những hạt ngọc muôn màu quanh chiếc nôi đưa. Đó là những lời ru tự thuở nào của mẹ, của chị, của biết bao những nghệ sĩ vô danh sống giữa nội đồng nên thơ. Nếu truy nguyên thời điểm ra đời của hát ru Việt Nam với những bài ca dao làm nền phóng cho thang âm điệu thức thì người ta khó mà ước đoán chính xác. Bởi những giá trị tinh thần đó xuất hiện từ thuở nảo thuở nao, thuở của huyền thoại cổ tích rất lâu xa trong cội rễ dân gian, làng xóm và được lưu giữ trong trái tim của nhiều thế hệ.
Về sau này những bài hát ru dần dà được các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu nhiệt tâm lặn lội vào các thôn xóm hẻo lánh, buôn làng xa xôi nghe các cụ già, các cô gái hát để ký âm, góp nhặt và thu thập. Mới đây, nhạc sĩ Lư Nhất Vũ - Lê Giang cùng các nhạc sĩ, nghệ sĩ Nguyễn Văn Hoa, Lê Anh Trung, Bích Hường đã thực hiện xong công trình chung mang tên Hát Ru Việt Nam. Theo giáo sư - nhạc sĩ Tô Vũ, nhóm tác giả Hát Ru Việt Nam tuy không phải là những người đầu tiên phát hiện ra giá trị văn học nghệ thuật của thể loại hát ru nhưng "cũng là điều chắc chắn nếu ta nói Hát Ru Việt Nam đã đi tiên phong trong việc xử lý vấn đề một cách (tương đối) quán triệt". Theo tài liệu, hơn 50 năm trước đây, các tác giả sưu tầm âm nhạc dân gian như: Tô Vũ - Xuân Thư; Ngọc Oánh, Tô Ngọc Thanh, Lê Toàn Hùng cũng đã ký âm một số làn điệu hát ru của người Việt nhưng vẫn chỉ ở mức xen lẫn với các loại lý, hò, ví. Khoảng một thập niên sau, hát ru mới được giới lý luận nghệ thuật dân gian dân tộc Việt Nam chú ý nghiên cứu một cách khoa học và có hệ thống hơn. Cũng theo tác giả Em đến thăm anh một chiều mưa và Tạ từ, thì nhóm Hát Ru Việt Nam tập trung phân tích hai điểm chủ yếu về cấu trúc điển hình và ngôn ngữ âm nhạc, mở đầu bằng tiểu luận về Kiểu cách Hát Ru Việt Nam của người Việt và các dân tộc thiểu số. Phần tiếp theo gồm các làn điệu hát ru con, ru hời, ru kệ, hò ru ngủ, ru em, hát đưa em… Phần cơ bản và chính yếu của tập sách sưu tầm và nghiên cứu về cách thức hát ru trong dân ca Việt Nam. Giữa ngọn gió công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang thổi rất mạnh vào đời sống, cuốn theo những thay đổi nhanh đến chóng mặt và tác động không ít tới những nếp ăn nếp nghĩ truyền thống, thì cũng đã xuất hiện gần đây những cố gắng gìn giữ vun đắp các yếu tố "thuần Việt" cội nguồn. Chúng ta thấy diễn ra các hoạt động văn hóa nghệ thuật như cuộc vận động sáng tác Bài ca Việt hiện nay trên Đài Truyền hình Việt Nam, Ý tưởng Việt của Vietbooks và NXB Thông Tấn, đây đó tự phát lặng lẽ sưu tầm, thể hiện, nêu lên giữa các cuộc biểu diễn, trưng bày nội dung: gốm Việt, trang phục Việt, ẩm thực Việt… Trong bối cảnh ấy, hơn 500 trang của Hát Ru Việt Nam do NXB Trẻ mới in, thực sự mang lại một niềm vui và gợi mở, khơi tiếp mạch nguồn văn nghệ Việt từ thuở "nằm nôi" với 152 bài hát ru, gồm 75 bài của người Việt và 77 bài các dân tộc khác. Đặc biệt đã dành một phần cho ca dao, vì theo các nhà nghiên cứu "ca dao chính là nguyên liệu của hát ru" và bản thân nó "cũng mang một giá trị độc lập với nhạc điệu" và đưa ra một số chủ đề có hệ thống về: Lời ru nhớ ông bà cha mẹ, lời chị ru em, lời hát ru tình đời, tình người, lời giao duyên và khát vọng hạnh phúc, hát ru tình trắc trở và uẩn khúc. Những lời ru không chỉ để ru con, ru em, ru trẻ thơ, mà còn để những người trưởng thành bày tỏ, giao duyên thầm kín; hãy lắng nghe người thôn nữ hát: Yêu anh thịt nát xương mòn - yêu anh đến thác vẫn còn yêu anh. Đứa trẻ trong nôi chỉ nghe được âm điệu dịu dàng để ngủ, chứ không hiểu được lời ca đó. Người hiểu chính là những người đã lớn, hiện diện chung quanh nôi đưa, kể cả người hát ru nữa. Cho nên Hát Ru Việt Nam không dừng lại ở chỗ ru cho trẻ ngủ, mà còn gởi gắm trong đó những nỗi nhớ nhau, đánh thức những tâm hồn của ruộng đồng cùng cỏ hoa và tình yêu của họ.
Hồng Hạc
Bình luận (0)