Trọng dụng nhân tài - Thước đo năng lực lãnh đạo và chất lượng thể chế

Từ năng lực của mỗi cá nhân đến những thành tựu chung còn là cả một quá trình phát hiện, tin tưởng và tạo điều kiện cống hiến. 

Bởi vậy, trong giai đoạn phát triển mới, trọng dụng nhân tài cần được nhìn nhận sâu hơn một chính sách thu hút nguồn nhân lực, trở thành thước đo bản lĩnh lãnh đạo và chất lượng vận hành của thể chế.

Cần cơ chế để tài năng gặp đúng nhiệm vụ

Hơn 5 thế kỷ trước, Thân Nhân Trung (1419 - 1499; là danh sĩ, nhà chính trị và nhà văn hóa tiêu biểu dưới triều Hậu Lê, nổi tiếng với tư tưởng đề cao giáo dục và trọng dụng nhân tài) đã khẳng định "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia". Tư tưởng của ông không chỉ khẳng định vai trò của người tài đối với sự hưng thịnh của đất nước, mà còn nhấn mạnh trách nhiệm của Nhà nước trong việc giáo dục, tuyển chọn và bồi dưỡng nhân tài.

Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này nhấn mạnh: "Cán bộ là cái gốc của mọi công việc", đồng thời đặc biệt coi trọng việc tìm người, hiểu người và dùng người. 

Dù ở những giai đoạn lịch sử khác nhau, các tư tưởng ấy đều gặp nhau ở nhận thức sâu sắc về vai trò của nhân tài đối với vận mệnh đất nước. 

Trong đó, tài năng phải được bồi đắp bằng phẩm hạnh, còn khát vọng vươn lên của mỗi cá nhân cần gắn với trách nhiệm phụng sự nhân dân.

Ảnh Tư liệu K.M.S

Kế thừa tinh thần ấy, Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV đã thông qua những định hướng quan trọng về đổi mới công tác cán bộ, thu hút và trọng dụng nhân tài trong các lĩnh vực mũi nhọn. 

Chủ trương này càng có ý nghĩa khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành những động lực quan trọng đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. 

Tuy nhiên, tìm được người giỏi mới là bước khởi đầu. Điều có ý nghĩa quyết định là xây dựng được cơ chế để tài năng gặp đúng nhiệm vụ, có không gian sáng tạo, phát huy và được ghi nhận xứng đáng bằng những đóng góp thực chất.

Để hiện thực hóa yêu cầu đó, trước hết cần đổi mới cách đánh giá con người. Bằng cấp, thâm niên và quá trình công tác có giá trị nhất định, nhưng năng lực phải được kiểm chứng qua thực tiễn. 

Những người kiên trì tháo gỡ điểm nghẽn, mạnh dạn đảm nhận nhiệm vụ khó hoặc bền bỉ đặt nền móng cho những cải cách lâu dài cần được nhìn nhận thỏa đáng. 

Lấy hiệu quả làm thước đo vì thế không thể giản lược thành việc so sánh những con số thành tích, mà phải xem xét đầy đủ điều kiện thực hiện, mức độ khó khăn và giá trị bền vững của kết quả.

Tuy nhiên, đánh giá đúng người vẫn chưa bảo đảm tài năng sẽ được phát huy nếu thiếu bản lĩnh sử dụng người. Từ chỗ nhận ra năng lực đến lúc mạnh dạn trao cơ hội, đôi khi còn phải vượt qua những rào cản của thói quen quản lý, tâm lý an toàn và sự e ngại khác biệt. 

Người đứng đầu có tầm nhìn phải biết quy tụ những cá nhân xuất sắc, lắng nghe ý kiến phản biện có căn cứ và sẵn sàng giao trọng trách cho người giỏi hơn mình trong những lĩnh vực chuyên môn cụ thể. Bởi năng lực lãnh đạo còn được thể hiện qua khả năng khơi dậy tiềm năng và tạo điều kiện để những người khác trưởng thành.

Dẫu vậy, sự công tâm trong sử dụng nhân tài không thể chỉ trông chờ vào phẩm chất của từng người lãnh đạo. 

Muốn tạo dựng môi trường phát triển lành mạnh, việc đánh giá, giới thiệu và bổ nhiệm cán bộ phải dựa trên những tiêu chuẩn minh bạch, căn cứ có thể kiểm chứng và trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Khi quyền quyết định được giám sát hiệu quả, cơ hội phát triển sẽ bớt lệ thuộc vào quan hệ cá nhân. Đồng thời, cần phân biệt sự thiên vị, vụ lợi với những lựa chọn đã được cân nhắc nghiêm túc nhưng kết quả chưa như kỳ vọng, để kiểm soát quyền lực thực sự bảo vệ sự công tâm mà không làm nảy sinh tâm lý sợ trách nhiệm.

Tư liệu Thư viện Quốc gia - K.M.S chụp lại

Sự phân định ấy càng cần thiết đối với hoạt động đổi mới sáng tạo, nơi không phải mọi thử nghiệm đều đi đến thành công. Nếu bất kỳ kết quả chưa đạt nào cũng bị xem là khuyết điểm, người có sáng kiến dễ lựa chọn cách làm an toàn, khiến tổ chức đánh mất cơ hội phát triển. Song khuyến khích đổi mới cũng không đồng nghĩa với xem nhẹ kỷ luật. 

Rủi ro khách quan trong những hoạt động được tiến hành trung thực, có cơ sở khoa học phải được phân biệt với sự tùy tiện hoặc cố ý làm trái. Khi ranh giới ấy được xác lập rõ ràng, người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung sẽ có thêm niềm tin để hành động.

Để "nguyên khí quốc gia" thành sức mạnh đưa dân tộc tiến lên

Cùng với cơ hội được thử sức, tổ chức nên tạo cho người tài một con đường phát triển phù hợp với sở trường. Một nhà khoa học xuất sắc chưa hẳn thích hợp với công việc quản lý, cũng như một kỹ sư giỏi có thể đóng góp nhiều hơn khi chuyên tâm nghiên cứu và cải tiến công nghệ. 

Nếu chức vụ trở thành con đường gần như duy nhất để được đãi ngộ xứng đáng, tổ chức có nguy cơ đánh mất những chuyên gia giàu năng lực. Bởi thế, cần mở rộng lộ trình nghề nghiệp và cơ chế ghi nhận dựa trên giá trị chuyên môn, thay vì quá coi trọng thứ bậc hành chính.

Bên cạnh đó, chính sách đãi ngộ dù thỏa đáng cũng khó giữ chân nhân tài nếu môi trường làm việc thiếu sự tôn trọng. 

Một sáng kiến được lắng nghe, một thành quả được ghi nhận đúng người hay một chính kiến được trao đổi thẳng thắn đều góp phần vun đắp niềm tin. 

Việc mời gọi người giỏi từ bên ngoài cũng cần được thực hiện hài hòa với sự quan tâm dành cho những người đang tận tụy cống hiến. Sự công bằng không đòi hỏi mọi người phải được hưởng chế độ giống nhau, mà đòi hỏi năng lực, trách nhiệm và những đóng góp được nhìn nhận theo các tiêu chí nhất quán.

ẢNH: TTXVN

Từ mọi nền tảng nêu trên, chính sách nhân tài có thể mở rộng thêm khả năng kết nối các nguồn lực trí tuệ trong xã hội. Trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể tìm thấy tiếng nói chung từ những bài toán thực tiễn, thông qua cơ chế đặt hàng và ứng dụng kết quả nghiên cứu. 

Những phương thức hợp tác linh hoạt cũng mở thêm cơ hội để trí thức Việt Nam ở nước ngoài đóng góp cho quê hương. Điều đáng quan tâm không nằm ở số lượng chương trình thu hút được công bố, mà ở khả năng chuyển hóa tri thức thành những giải pháp có ích cho cuộc sống.

Trọng dụng nhân tài, suy cho cùng, là trách nhiệm của thể chế đối với nguồn lực quý giá nhất của đất nước. 

Khi người có năng lực được trao cơ hội, người có khát vọng được tạo điều kiện cống hiến và những đóng góp chân chính được trân trọng, "nguyên khí quốc gia" mới thực sự trở thành sức mạnh đưa dân tộc tiến lên.