Truyền thống thi thư tạo nên một thiên tài Ngô Bảo Châu

Về phía họ ngoại, cũng theo tài liệu này, cao tổ họ Trần là cụ Trần Xỉ, quê Thanh Hóa, là nghĩa dũng quân thời Hậu Lê. Năm 1558, cụ cùng Chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa. Sau đó, cụ ở lại khai hoang, lập ấp, nay là làng Vĩnh Xương, xã Điền Môn, huyện Phong Điền, Thừa Thiên – Huế.

Các thế hệ họ Trần ở Hà Nội cũng có nhiều người tài đức, thành danh như cụ Trần Gia Chiểu (đời 12) được nhà vua ban chiếu thụ chức Hàm Chủ sự ty Bộ Công lĩnh tri Bộ Thủy quân năm 1832; Tư thiên Đại phu Lễ Bộ Thượng thư năm 1838. Phần mộ của cụ nay vẫn còn ở chợ Châu Long (HN). Đến đời thứ 13, cụ Trần Gia Minh - con thứ hai của cụ Trần Gia Chiểu đỗ tú tài vào các năm 1855, 1858, 1864 và cử nhân vào năm 1867, được Vua Thành Thái bổ nhiệm làm quan với các trọng trách khác nhau.

Dưới triều Nguyễn, học vị Trạng nguyên bị bãi bỏ. Vì vậy khoa thi vào khoảng thập niên 70 thế kỷ XIX, cụ Trần Gia Minh đỗ đầu và được nhận học vị Đông các Đại học sĩ, hàm Thái tử Thiếu bảo, chuyên dạy cho thái tử triều Nguyễn. Sau đó, cụ được Vua Thành Thái bổ nhiệm các chức vụ Tổng đốc 2 tỉnh Bình Định, Phú Yên; sau đó là Tổng đốc Nghệ An, rồi tới Hà Giang, Yên Bái, Sơn Tây, Hưng Hóa và Tuyên Quang. Năm 1887, cụ nhận chức Thị lang Bộ Hộ. Năm 1888, được Vua Đồng Khánh giao trông coi Nha Kinh lược xứ Bắc Kỳ. Do có nhiều công đóng góp với triều đình, cụ được Vua Thành Thái ban cho tên mới là Trần Lưu Huệ. Từ đó, hậu duệ họ Trần ở Hà Nội có tên đệm là Trần Lưu...

Ông ngoại – người bạn tâm giao

Được phỏng vấn ngay sau khi nhận Huy chương Fields lại Hyderabat (Ấn Độ), GS Ngô Bảo Châu đã nhắc tới ông ngoại, một trong hai người có ảnh hưởng nhất với anh. Dù ông đã mất được 10 năm trước khi GS đạt đến vinh quang tột đỉnh trong sự nghiệp, nhưng hình ảnh một người ông ngoại hiền từ, mẫu mực vẫn luôn là “thần tượng” trong con mắt nhà toán học trẻ. Ông Trần Lưu Hân (đời 15) là con thứ sáu của cụ Trần Lưu Thứ. Ông là kỹ sư vô tuyến điện. Nhưng trước Cách mạng tháng 8, ông là hiệu trưởng trường tư thục đầu tiên ở phố Bạch Mai, có tên gọi là trường Chu Văn An Villa Vĩnh Hồ.

Bà Hiền nhớ lại, những ngày Châu mới sinh, bố đi bộ đội vắng nhà, chỉ có hai mẹ con ở với ông bà ngoại ở 47 Hàng Bài. Vì là cháu đầu nên Châu rất được ông ngoại chăm chút. Khi kèm học, ông như người thầy. Những lúc đánh cờ, hai ông cháu lại như những người bạn tâm giao. Những lần đi thi học sinh giỏi, Châu đều nằng nặc nhờ ông đưa đi để “lấy may”.

Ba tháng trước cuộc sát hạch quan trọng để chuẩn bị sang Pháp học, ông ngoại cũng chính là gia sư “luyện cấp tốc” tiếng Pháp cho cháu. Ngày ông mất, GS Châu đang ở nước ngoài không về được, đã gửi về một lá thư khóc ông, trong đó có chép bài “Tống biệt hành” của Thâm Tâm. Với GS Châu, từ lâu ông ngoại đã thực sự trở thành một người bạn tâm giao, tri kỷ.

Cũng không thể không nhắc tới tầm quan trọng của người mẹ trong sự phát triển nhân cách của GS Châu. Nếu như người cha, với một trí tuệ ưu việt, truyền cho con trai ngọn lửa đam mê toán học thì người mẹ - một người con gái đất Hà thành - đã truyền hơi ấm và nhân cách văn hóa toàn diện (thi, thư, lễ, nghĩa) cho Ngô Bảo Châu. Thời trẻ, bà được gia đình cho học vẽ, được học nhạc (cello). Từng đi thi học sinh giỏi văn, nhưng sau này lại thành đạt trong lĩnh vực y dược học, bà luôn là chỗ dựa tinh thần cho GS Châu và gia đình. Các con của GS Châu khi mới lọt lòng đều được gửi về để ông bà dạy dỗ và khi đã khôn lớn, chúng lại quay về với bố mẹ.