Lắt léo chữ nghĩa: Chữ tất từ bít tất đến khuất tất

6 Thanh Niên
Trong những chữ có âm tất của tiếng Hán thì chữ [膝] có nghĩa là đầu gối, còn trong tiếng Việt thì tất ngoài Bắc là vớ ở trong Nam.
Cách cúi chào của nữ Thủ tướng Anh đã ít nhiều gây chú ý /// Ảnh: BBC Cách cúi chào của nữ Thủ tướng Anh đã ít nhiều gây chú ý - Ảnh: BBC
Cách cúi chào của nữ Thủ tướng Anh đã ít nhiều gây chú ý
Ảnh: BBC
Tất là hình thức rút ngắn của bít tất, mà Việt Nam tự điển của Khai trí Tiến Đức giảng là “cái để mặc (sic) vào chân”. Bít tất là một cách nói trại từ tiền thân của hai tiếng tế tất, một cấu trúc tiếng Hán mà chữ viết là [蔽膝], âm Bắc Kinh hiện nay là bì xī.
Nhưng tế tất không phải là bít tất. ChineseWords.org (漢語網) giảng là “khăn to choàng phía trước của y phục, dùng để che đầu gối”. Còn tiền thân thật xa xưa của nó thì rất đơn sơ: đó chẳng qua chỉ là cái khố dùng để che bộ phận sinh dục, như đã được giải thích tại mục “Giải mật” [解密] của Shanghai Guanfu Museum (http://www.guanfumuseum.org.cn/20477.html).
Vậy tiền thân của tế tất như thế nào mà ta lại có “tế > bít”, một kiểu quan hệ ngữ âm khó tin? Cái chữ [蔽] này, âm Hán Việt hiện hành là tế, âm Bắc Kinh là bì, nhưng âm thượng cổ của nó thì lại có /t/ cuối và nó vốn là piat, như Vương Lực đã phục nguyên trong Đồng nguyên tự điển (Bắc Kinh, 1997, tr.498). Một số nhà khác đã phục nguyên khác nhưng vẫn có /t/ cuối cho nó. Vậy, ở đây, ta có “piat > bít” và bít là một yếu tố gốc Hán cực kỳ cổ xưa.
Bít tất thì như thế còn khuất tất thì như thế nào? Thì cũng chữ tất [膝] có nghĩa là đầu gối còn khuất [屈] là co lại, bẻ cong, cúi xuống. Vậy khuất tất [屈膝] chỉ đơn giản là “uốn gối, xuống gối, quỳ gối” như đã giảng trong Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của.
Với hai tiếng này, ta có cụm từ khuất tất lễ [屈膝禮], tiếng Anh là curtsy (cũng viết curtsey, courtesy), một kiểu chào theo đó người phụ nữ nhún đầu gối xuống và cúi đầu trước người được kính trọng. Đây vẫn còn là món quen thuộc trong Hoàng gia nước Anh. Vừa rồi, tại lễ kỷ niệm Đệ nhất thế chiến, nữ Thủ tướng Anh Theresa May đã “khuất tất” quá thấp trước hoàng tôn William, khiến nữ ký giả Lauren Turner phải viết bài Theresa May and the art of the curtsy (Theresa May và cung cách cúi chào), đưa lên BBC ngày 9.8.2018, với lời chú thích cho bức ảnh (in kèm theo đây): “The Prime Minister's curtsy has been attracting some attention for its impressive depth” (Cách cúi chào của thủ tướng đã ít nhiều gây chú ý vì cái sự nhún thấp nổi trội của nó).
Thế nhưng nhiều người lại dùng hai tiếng khuất tất theo cái nghĩa “mờ ám, có dụng ý giấu giếm”, tạo ra một khoảng cách “cà-nông bắn cũng không tới” so với cái nghĩa chính xác của nó. Cái hại này là do từ nguyên dân gian (folk etymology) gây ra. Khuất tất đích thực là gì thì ít người biết nhưng nhiều người lại biết chữ khuất trong khuất lấp, khuất gió, khuất mặt khuất mày, che khuất... Vậy là người ta cứ “a thần phù” khuân cái nghĩa của chữ khuất ở đây mà vứt vào nội hàm của hai tiếng khuất tất nên mới ra cái nghĩa “mờ mờ ám ám” ở trên.

Bình luận 6

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Phúc

Phúc

Thời đại thế giới đang tiến vào vũ trụ, Việt Nam hãy cố gắng để dành tâm trí cho các công trình nghiên cứu khoa học ứng dụng thực tế cho cuộc sống văn minh nhân loại và dự đoán cho tương lai, tốt nhất là hạn chế sử dụng từ Hán Việt vô bổ và lạc hậu, ngừng ngay ~ dự án "Chữ nghĩa" gây rối và đi ngược với thế giới văn minh, nếu muốn tiến bộ thì hãy tập trung cho thế hệ trẻ học thêm chữ nghĩa Âu Mỹ, may ra giữ được nền văn minh và giúp ích Tổ Quốc sau này.
Phan Nam

Phan Nam

Giờ phân tích ra để làm gì?
Xuan Binh

Xuan Binh

Ngày trước có câu: "Khuất tất gì mà phải quì gối!". Đây thuộc diện câu lặp để vừa hàm ý là sao lại làm điều không phải, vừa cũng tỏ ý nghi ngờ. Lâu ngày khuất tất trở thành từ chỉ hành vi mờ ám, âu cũng là biến hóa mà thôi, có chi mô 🤣
Nhạc sĩ Trần Quốc Dũng

Nhạc sĩ Trần Quốc Dũng

"Khuất tất" là một đồng từ nên hiểu nghĩa của từ này là mờ ám (tĩnh từ) là sai.Đã có nhiều bài báo viêt theo nghĩa này.Hiểu như tác giả An Chi là đúng nhưng theo Từ điển Lạc Việt mà chúng tôi được biết thì từ "Khuất tất còn có một nghĩa thứ hai nữa là :"không minh bạch"
Trung Nguyễn

Trung Nguyễn

Xin tác giả An CHi giải thích giúp - sau không nghĩ chữ tất - trong khuất tất là tất = tất toán, tất niên, hoàn tất? như là kết thúc 1 vấn đề gì đó, và khuất = chưa rõ - Thì như như vậy " khuất tất" như vẫn thường hiểu là chưa rõ ràng mờ ám!? Cám ơn ạ!
Xem thêm bình luận

Có thể bạn quan tâm

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm