Lắt léo chữ nghĩa: Từ hoa lê đến lưỡi lê

7 Thanh Niên
Trước nhất ta hãy xem từ điển định nghĩa lê và/hoặc lưỡi lê là gì.
Lưỡi lê được lắp vào nòng súng
 /// Ảnh: T.L Lưỡi lê được lắp vào nòng súng - Ảnh: T.L
Lưỡi lê được lắp vào nòng súng
Ảnh: T.L
Việt Nam tự điển của Khai trí Tiến Đức giảng lê (lưỡi) là “mũi nhọn cắm ở đầu súng”. Từ điển tiếng Việt của Trung tâm từ điển học do Hoàng Phê chủ biên giảng lưỡi lê là “bộ phận của súng, đầu nhọn thường lắp ở đầu nòng, dùng để đâm”.
Định nghĩa của Khai trí Tiến Đức thì giản lược còn của Trung tâm từ điển học thì chi tiết hơn nhưng lại thiếu chính xác vì lưỡi lê không phải là một bộ phận của súng: nó chỉ là một thứ vũ khí riêng được gắn vào súng mà thôi. Thời kháng chiến chống Pháp, nhiều người VN thường dùng tiếng Pháp baïonnette để chỉ lưỡi lê. Vậy ta thử xem trong tiếng Pháp thì baïonnette có nghĩa là gì. Định nghĩa đơn giản nhất có thể thấy được là: “Arme pointue qui s’ajuste au canon d’un fusil” (vũ khí nhọn [được] lắp vào nòng một cây súng). Thì vẫn là một thứ vũ khí riêng biệt. Vậy tên của thứ vũ khí riêng biệt này trong tiếng Việt đến từ đâu? Từ điển Hoàng Phê thường ghi chú chữ Hán cho nhiều mục từ mặc nhiên được xem là có gốc Hán đã không chú thích chữ Hán cho mục từ này.
Vậy lê trong lưỡi lê đến từ đâu? Lưỡi lê, tiếng Hán hiện đại gọi là thích đao [刺刀], với chữ thích [刺] là dùng vật nhọn mà đâm. Đây cũng là chữ thích thường được nghe đến trong danh ngữ thích khách, nghĩa là kẻ ám sát. Thích còn có nghĩa bóng là dùng lời lẽ sâu cay để chỉ trích cái sai, cái xấu của người khác, như trong phúng thích.
Xem ra, lê trong lưỡi lê, với tính cách là một thứ vũ khí, chẳng có dây mơ rễ má gì với hai tiếng thích đao về mặt từ nguyên. Nó chỉ liên quan đến tên một loài hoa dùng để tả cảnh mùa xuân trong Truyện Kiều của thi hào Nguyễn Du mà thôi.
Đó là hoa lê:
Cỏ non xanh tận chân trời
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa.
Nhưng hoa lê trắng với quả màu vàng nhạt của nó thì liên quan gì đến lưỡi lê? Thế mà có đấy. Trong các loại vũ khí của Trung Quốc ngày xưa, có loại gọi là lê hoa thương [梨花槍]. Đây là một cây thương ở đầu có gắn một ống chứa hỏa dược, phun lửa để đốt địch quân, nếu chưa sát hại được kẻ địch mà đã hết lửa thì dùng tiếp mũi thương mà đâm. Những đốm lửa từ ống chứa hỏa dược phun ra được xem như là giống những bông hoa lê tung tóe, do đó mà loại vũ khí này được gọi là lê hoa thương. Nó có thực sự giống hoa lê hay không là chuyện nhãn quan của người Trung Hoa thời đó, không phải của chúng ta. Tương truyền vợ của Lý Toàn đời Tống là Dương Diệu Trinh đã chế ra thứ thương này nên nổi tiếng là “Nhị thập niên lê hoa thương, thiên hạ vô địch thủ” [二十年梨花枪, 天下无敌手], nghĩa là “Hai mươi năm lê hoa thương, [họ Dương] không có địch thủ trong thiên hạ”.
Lê hoa thương đi vào tiếng Việt chỉ độc với cái âm đầu trong tên của nó là lê mà thôi. Đồng thời, với lê hoa thương thì cái thương, với mũi nhọn của nó là chính, còn ngày nay thì cây súng mới là vật chính mà ở nòng thì có gắn lưỡi lê. Sự khác nhau đó là hiện tượng bình thường của việc vay mượn trong ngôn ngữ.

Bình luận 7

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Manh Dung

Manh Dung

Ngoài lưỡi lê, hoa lê còn có ngồi lê (mách lẻo, lê la, buôn dưa), bò lê (bò càng) và câu vũ khí nhọn [được] lắp vào NÒNG một cây súng là sai bởi nòng là lỗ chui ra của viên đạn khi được bắn, không lắp gì vào đó được mà phải là lắp vào ĐẦU một cây súng.
Duy Linh

Duy Linh

Theo từ điển tiến việt:
Nòng súng là
1. Đồ dùng để nạp thuốc vào súng thời xưa. 2. Đồ dùng để lau nòng súng cho sạch. 3. ống dẫn đạn ra khỏi súng.
Duy Linh

Duy Linh

Theo từ điển, Nòng: bộ phận của súng, hình ống, nơi viên đạn được phóng ra
Sai

Sai

Đầu súng cũng sai, phải lắp bên dưới nòng súng
L.H.

L.H.

@Mạnh Dung: Ngày xưa súng bắn phát 1, và đánh lê xãy ra lúc cận chiến, lúc đó súng còn còn được dùng vào mục đích để bắn. Do vậy mà (ngày xưa) khả năng lắp lưỡi lê trực tiếp vào nòng súg là có thể.
Vệ Quốc Quân

Vệ Quốc Quân

Lưỡi Lê là một loại Vũ khí nhe, Lắp trên ĐẦU NÒNG Súng Bộ binh , Dùng để Đâm , Cắt ... ( loại Lưỡi Lê của Pháp , Lính chịu khó tháo ra Mài cho Sắc nhọn dùng Đào củ Mài và cắt gọt Thay Dao được . Nên gọi nôm na là Lưỡi Lê "có thể thay chức năng của Lưỡi Dao..." ) có vậy thôi mà Lắm Giáo xư Ní Nuận lằng nhằng
L.H.

L.H.

Xem ra qua bài viết trên của tác giả thì vẫn không có lời giải đáp nào thỏa đáng.

Có thể bạn quan tâm

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm

Nghệ sĩ công khai bán hàng>

Nghệ sĩ công khai bán hàng

Mới đây, nghệ sĩ nổi tiếng K.C live stream bán túi xách nhái các thương hiệu nổi tiếng với giá 'bèo' khiến fan bất ngờ.
Poster phim /// ẢNH: LOTTE>

Phim tài liệu về HLV Park Hang-seo đầy cảm xúc!

Bộ phim tài liệu Park Hang-seo - Người truyền lửa đã chinh phục người xem bởi sự chân phương, gần gũi nhưng cũng đầy cảm xúc về huấn luyện viên Park Hang-seo cũng như những chuyện hậu trường sau 90 phút trên sân cỏ.