Vì sao Thanh tra Chính phủ kiến nghị chấm dứt Quỹ bình ổn giá xăng dầu?

Thanh tra Chính phủ vừa ban hành kết luận thanh tra diện rộng tại 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, chỉ ra nhiều vi phạm, bất cập về trích lập, chi sử dụng, quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu (BOG), từ đó kiến nghị chấm dứt quỹ này.

ẢNH: T.N

Bất cập trong quy định về Quỹ BOG

Kết quả thanh tra cho thấy, có 1 doanh nghiệp trích lập và chi sử dụng sai kỳ tính quỹ với kỳ điều chỉnh giá, số tiền hơn 6,6 tỉ đồng (đến nay đã nộp khắc phục).

20 doanh nghiệp khác là thương nhân đầu mối, cũng bị phát hiện trích lập, chi sử dụng tại thời điểm lập hóa đơn bán hàng, để được chi quỹ với số tiền hơn 2.200 tỉ đồng, mặc dù lượng xăng dầu chưa tiêu thụ.

Dù xác định vi phạm thuộc về phía doanh nghiệp, song cơ quan thanh tra cũng chỉ ra những bất cập đến từ chính các quy định quản lý đối với lĩnh vực này.

Thanh tra Chính phủ nhận định, các quy định về sản lượng trích lập, chi Quỹ BOG chưa thống nhất, cũng chưa có quy định cụ thể về phương pháp tính sản lượng để trích lập, chi sử dụng quỹ.

Trong khi Nghị định số 95/2021 quy định tính sản lượng trích, chi quỹ tính theo "sản lượng thực tế tiêu thụ" thì Thông tư số 103/2021 của Bộ Tài chính và Thông tư số 19/2026 của Bộ Công thương lại hướng dẫn tính theo "sản lượng tiêu thụ nội địa" tại thời điểm lập hóa đơn.

Hai thông tư có nội dung khác với nghị định, nhưng lại không hướng dẫn cụ thể cách xác định "sản lượng tiêu thụ nội địa". Điều này dẫn đến các doanh nghiệp hiểu và vận dụng khác nhau. Một số lập hóa đơn bán cho công ty con để được chi quỹ trong khi số lượng xăng dầu đã xuất hóa đơn nhưng chưa ra khỏi hệ thống doanh nghiệp.

Từ thực tế đã chỉ ra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo Bộ Công thương chủ trì, Bộ Tài chính phối hợp nghiên cứu chấm dứt Quỹ BOG hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác.

Đồng thời, cần duy trì và nâng cao mức dự trữ bắt buộc đối với thương nhân đầu mối; tăng cường dự trữ quốc gia thông qua hệ thống kho, bể có dung tích lớn; xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước; nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở.

Kẽ hở để doanh nghiệp "kẹt tiền thì rút quỹ ra xài"

Trước khi kết luận thanh tra của Thanh tra Chính phủ được công bố công khai, Bộ Công thương cũng đã gửi các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và hiệp hội lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo nghị định về kinh doanh xăng dầu.

Cơ quan này đề xuất bỏ Quỹ BOG khỏi danh mục các biện pháp bình ổn, đồng thời chấm dứt trích lập, chi sử dụng quỹ từ ngày 1.1.2027.

ẢNH: PHÚC BÌNH

Quỹ BOG là vấn đề nhận được nhiều ý kiến trái chiều thời gian qua, nhất là về việc có cần thiết duy trì hay không. Từng trao đổi với Thanh Niên, PGS-TS Ngô Trí Long nhận thấy có những lúc quỹ này hoạt động thiếu minh bạch, tạo kẽ hở để một số doanh nghiệp chiếm dụng vốn, sinh ra nhiều tiêu cực trong quản lý tài chính, gây bất ổn thị trường.

Theo vị chuyên gia, Quỹ BOG nằm trong tay doanh nghiệp nên một số trường hợp "tự tung tự tác", muốn làm gì thì làm, thậm chí "kẹt tiền thì rút quỹ ra xài".

Về phía doanh nghiệp xăng dầu, Quỹ BOG không phát huy hiệu quả phòng ngừa rủi ro về giá, nhưng trong điều hành, đã có lúc để cho quỹ âm ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động kinh doanh xăng dầu của doanh nghiệp.

Do vậy, ông Long đề xuất nên xóa bỏ quỹ để thị trường vận hành theo cơ chế thị trường và tiệm cận dần với giá xăng dầu thế giới. Các công cụ có thể thay thế như thuế, bảo hiểm giá…

Thực tế cũng cho thấy, vi phạm của doanh nghiệp xăng dầu về Quỹ BOG không phải là hiếm. Ngoài các trường hợp mới dừng ở mức vi phạm hành chính như kết luận thanh tra chỉ ra, mới đây cơ quan tiến hành tố tụng đã xử lý vụ tham ô tiền từ quỹ với con số rất lớn, liên quan đến nữ đại gia xăng dầu Chu Thị Thành, Chủ tịch Công ty CP Tập đoàn Thiên Minh Đức.

Bà Thành bị xác định chỉ đạo cấp dưới bán xăng dầu không xuất hóa đơn VAT, mục đích vừa có tiền nhanh để đầu tư vừa không phải trích lập Quỹ BOG; đồng thời, chỉ đạo bán hóa đơn khống tại thời điểm được chi sử dụng Quỹ BOG hoặc có mức trích quỹ thấp, để vừa hợp thức cho số lượng xăng dầu bán không xuất hóa đơn, vừa rút được tiền Quỹ BOG... Qua đó, bị cáo chiếm đoạt hơn 79 tỉ đồng từ quỹ này.