Vượt thứ hạng: Từ Nature Index Phenikaa đến bài toán năng lực khoa học Việt Nam

Từ góc nhìn ấy, việc Đại học Phenikaa - một đơn vị thành viên của Tập đoàn Phenikaa duy trì vị trí hàng đầu Việt Nam trên Nature Index trong sáu năm liên tiếp không chỉ là một thành tích đáng chú ý. Đó còn là một trường hợp đáng để phân tích; không phải đơn thuần vì thứ hạng, mà bởi sự ổn định trong khoa học hiếm khi đến từ may mắn. Nó thường là kết quả của một cách tiếp cận có chủ đích trong việc xây dựng năng lực nghiên cứu dài hạn.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý nếu nhìn vào bản chất của Nature Index

Khác với nhiều hệ thống đo lường dựa trên số lượng công bố, Nature Index phản ánh mức độ đóng góp thực chất vào các nghiên cứu khoa học chất lượng cao được công bố trên những tạp chí hàng đầu thế giới. Nói cách khác, chỉ số này không chỉ ghi nhận sự hiện diện trong khoa học, mà phản ánh mức độ tham gia vào quá trình tạo ra tri thức.

Vì vậy, việc duy trì vị trí dẫn đầu trong nhiều năm liên tiếp không thể chỉ đến từ những kết quả ngắn hạn. Nó đòi hỏi một hệ sinh thái nghiên cứu đủ ổn định để theo đuổi các câu hỏi dài hạn, điều vốn là bản chất của khoa học.

Ở đây, có một khác biệt quan trọng cần được nhìn nhận rõ: Thứ hạng có thể được cải thiện trong ngắn hạn, nhưng năng lực khoa học chỉ có thể được xây dựng trong dài hạn.

Hai mục tiêu này thường bị đồng nhất với nhau. Nhưng khi hệ thống bắt đầu tối ưu hóa cho các chỉ số đo lường thay vì đầu tư vào những điều kiện tạo ra tri thức, bản thân việc đo lường sẽ dần trở thành mục tiêu tự thân. Đây không phải là vấn đề riêng của Việt Nam. Nhiều hệ thống giáo dục đại học trên thế giới cũng đang đối mặt với áp lực cân bằng giữa kết quả có thể đo đếm ngay lập tức và quá trình xây dựng nền tảng khoa học bền vững.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam, nơi hệ sinh thái nghiên cứu vẫn đang ở giai đoạn chuyển đổi giữa mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng, câu chuyện này càng trở nên đáng suy nghĩ hơn.

Áp lực về sản lượng có thể tạo ra những con số ấn tượng trong ngắn hạn. Nhưng các công trình có tầm ảnh hưởng, đặc biệt trong khoa học cơ bản, lại đòi hỏi những điều kiện khác: Thời gian, sự kiên nhẫn, tự do học thuật và sự sẵn sàng đầu tư cho những câu hỏi chưa thể nhìn thấy kết quả ngay lập tức.

Từ góc nhìn đó, trường hợp của Phenikaa gợi mở một hướng tiếp cận đáng chú ý

Thay vì đặt trọng tâm vào kết quả tức thời, chiến lược phát triển nghiên cứu của trường tập trung vào việc xây dựng các điều kiện nền tảng: giảm thiểu rào cản hành chính, trao quyền chủ động lớn hơn cho nhà khoa học và chấp nhận chu kỳ dài của nghiên cứu cơ bản. Đây không phải con đường nhanh nhất để tạo ra sự hiện diện truyền thông, nhưng có thể là con đường phù hợp hơn nếu mục tiêu là chất lượng và tính bền vững của khoa học.

Vai trò của Viện Nghiên cứu tiên tiến Phenikaa (PIAS) là một ví dụ tiêu biểu. Với tỷ trọng đóng góp lớn trong tổng điểm Share (chỉ số phản ánh mức độ đóng góp của tác giả trong mỗi công bố), PIAS cho thấy hiệu quả của mô hình nghiên cứu tập trung, đồng thời phản ánh một bước chuyển quan trọng hơn: Từ tham gia vào các hợp tác quốc tế sang từng bước có khả năng định hình hướng nghiên cứu.

Một số công bố với mức đóng góp cao từ các nhà khoa học của viện cho thấy năng lực không chỉ nằm ở việc "tham gia", mà ở khả năng đặt ra câu hỏi nghiên cứu và dẫn dắt hướng đi học thuật.

Trong khoa học, quyền được đặt ra những câu hỏi quan trọng không kém gì khả năng trả lời chúng

Sự chuyển dịch này mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một tổ chức. Đối với các hệ thống khoa học đang phát triển, thách thức không chỉ là gia tăng số lượng công bố, mà là từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị tri thức toàn cầu: Từ người tham gia trở thành người có khả năng dẫn dắt.

Ở cấp độ chính sách, điều đó dẫn tới một câu hỏi lớn hơn: Các tổ chức đang theo đuổi thứ hạng, hay đang xây dựng năng lực khoa học?

Câu hỏi này không nhằm phủ nhận vai trò của các công cụ đo lường, bao gồm cả Nature Index. Một chỉ số tốt, nếu được thiết kế và sử dụng đúng cách, vẫn là công cụ quan trọng để định hướng chiến lược. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: Khi bất kỳ bảng xếp hạng nào trở thành mục tiêu tự thân thay vì hệ quả của chiến lược dài hạn, nó sẽ bắt đầu làm lệch hướng ưu tiên của hệ thống.

Dưới góc nhìn ấy, việc Phenikaa duy trì vị trí trên Nature Index không đơn thuần là một kết quả. Nó phản ánh sự tồn tại của một môi trường khoa học có khả năng vận hành hiệu quả trong dài hạn, nơi tài năng được phát triển, và các cấu trúc tổ chức được thiết kế phù hợp với đặc thù của hoạt động nghiên cứu.

Đối với Việt Nam, ý nghĩa của những trường hợp như vậy không nằm ở việc so sánh thứ hạng. Điều quan trọng hơn là hướng đi mà chúng gợi mở. Nếu mục tiêu là tham gia sâu hơn vào khoa học toàn cầu, trọng tâm của hệ thống không thể chỉ dừng ở các chỉ số đầu ra, mà cần chuyển sang việc xây dựng các điều kiện để khoa học thực sự có thể phát triển.

Hành trình sáu năm của Phenikaa trên Nature Index, vì thế, có thể được nhìn nhận như một thử nghiệm đang diễn ra.

Giá trị lớn nhất của nó không nằm ở vị trí dẫn đầu, mà ở câu hỏi mà nó đặt ra: Chúng ta có sẵn sàng đầu tư cho những điều chưa tạo ra kết quả ngay lập tức, nhưng sẽ quyết định năng lực khoa học trong dài hạn hay không?

Và trong khoa học, có lẽ câu trả lời cho câu hỏi đó, hơn bất kỳ bảng xếp hạng nào, mới là thước đo cuối cùng của tầm nhìn và năng lực của một hệ thống.