Bàn thờ cúng giao thừa kiểu Nam bộ xưa được tái hiện tại ngôi đình trăm tuổi

Từ những nghiên cứu, tìm hiểu nhóm bạn trẻ yêu thích văn hóa truyền thống đã tái hiện lại những bàn thờ cúng giao thừa của người Việt sống ở Nam bộ thời xưa. Mỗi bàn thờ là những câu chuyện về đêm cúng giao thừa, tết của các cộng đồng người Việt, Hoa sinh sống tại khu vực Nam bộ. Mỗi nhóm dân tộc lại có một cách trưng bày bàn thờ khác nhau vào những ngày tết và đêm cúng giao thừa. Tuy nhiên, điểm chung của các dân tộc này đều bày biện các món đồ cúng và tưởng nhớ về tổ tiên, ông bà đã khuất trong những ngày cuối và đầu năm mới.

Bàn thờ cúng toàn đồ khô của người Hoa

Dương Nguyễn Thanh Triều, thành viên của nhóm cho biết đã tái hiện lại 3 bàn thờ cúng kiểu Nam bộ xưa của người Kinh và người Hoa. Theo Triều, người Hoa ở Chợ Lớn thời xưa là một cộng đồng cư dân lâu đời, góp phần quan trọng tạo nên diện mạo văn hóa đặc sắc của Sài Gòn.

ẢNH: PHẠM HỮU

Tết của người Hoa tại Chợ Lớn là dịp lễ quan trọng nhất trong năm. Các nghi lễ cúng tổ tiên, múa lân – múa rồng và ẩm thực ngày tết thể hiện ước vọng may mắn, sung túc. Chính sự giao hòa giữa truyền thống Hoa và đời sống đô thị Việt Nam đã làm nên nét tết ở Chợ Lớn trở nên sống động.

Thông thường vào dịp giao thừa, người Hoa thường sẽ cúng các nhóm đồ khô thay vì các món có nước. Cụ thể như: nấm đông cô, mộc nhĩ, các loại hạt đậu, nấm tuyết, tóc tiên… Lý do vì thông thường đồ cúng giao thừa cũng được dùng làm không gian trưng bày tết đến 7 ngày nên các món đồ cần để cũng phải khô để giữ được lâu dài.

Đồng thời, người Hoa quan niệm cúng đồ khô là tượng trưng cho mùa màng bội thu cầu mong ấm no sung túc. Các loại bánh như: bánh tổ, thuẫn, bông lan đại phát, bánh bao... cũng mang hàm ý phát tài phát lộc. Trên bàn thờ của người Hoa khi xưa cũng có các loại trái cây như táo, lựu, bưởi, khóm... những yếu tố này làm bàn cúng giao thừa người Hoa trở thành một bàn cúng thịnh soạn bậc nhất.

ẢNH: PHẠM HỮU

Bàn thờ cúng giao thừa của người Việt xưa ra sao

Còn với người Việt xưa, Thanh Triều chia sẻ, giao thừa không chỉ là thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, mà còn là một nghi lễ nơi con người với trời đất, thần linh và chính bản thân mình. Trung tâm của khoảnh khắc ấy chính là bàn cúng giao thừa với những tầng lớp ý nghĩa tâm linh, lịch sử và nhân sinh.

Theo quan niệm dân gian, giao thừa là lúc các vị Hành Khiển – Phán Quan thay phiên cai quản hạ giới. Vì thế, người Việt xưa thường lập bàn cúng ngoài trời, đặt trước sân hay trước cửa nhà, để tiễn vị thần cũ và nghênh đón vị thần mới. Bàn cúng này không cầu kỳ về hình thức, nhưng đòi hỏi sự trang nghiêm và thành tâm, bởi đó là nghi lễ dành cho trời đất, cho những lực lượng vô hình chi phối vận hành của năm tháng.

Trên bàn giao thừa truyền thống, lễ vật thường gồm hương - hoa - đăng - trà - trái - thực, cùng các món ăn mang tính biểu trưng hơn là no đủ. Có gia đình cúng xôi nếp, mang ý nghĩa là sự kết dính, bền chặt, còn bánh trái đầy vun gói ghém ước vọng về no ấm, tròn đầy. Không ít gia đình đặt thêm đĩa muối - gạo, với niềm tin rằng đó là căn bản của đời sống, là cái gốc để sinh tồn và phát triển.

ẢNH: PHẠM HỮU

ẢNH: PHẠM HỮU

Đặc biệt tại miền Nam, việc bài trí hoa - trái còn tuân theo quy tắc Đông bình Tây quả. Hướng Đông đặt bình hoa, tượng trưng cho phía mặt trời mọc, nơi vạn vật đâm chồi nảy lộc. Hướng Tây đặt dĩa trái cây, tượng trưng cho nơi mặt trời lặn, là nơi thu hoạch, kết trái. Điều này tương ứng với "Đông thành Tây tựu", một cách sắp xếp thể hiện lối sống thuận theo tự nhiên, mong cầu một năm khởi đầu tốt đẹp và kết thúc viên mãn của người dân Nam bộ.

Và khi cúng, người dân không chỉ cầu xin tài lộc, mà còn khấn nguyện cho gia đạo bình an, cháu biết sống phải đạo, cho lòng người bớt sân si, oán hận. Giao thừa vì thế trở thành một điểm dừng tâm thức, nơi con người tự nhìn lại mình trước khi bước sang một chu kỳ mới.

Bên cạnh đó, sau lễ ngoài trời, người Việt trở vào nhà để làm lễ cúng gia tiên. Nếu bàn giao thừa ngoài trời hướng lên trời đất, thì bàn thờ trong nhà lại là nơi nối liền quá khứ – hiện tại – tương lai, nơi con cháu thắp nén nhang mời ông bà tổ tiên về ăn tết, chứng giám cho một năm mới bắt đầu. Trong khoảnh khắc đó, ranh giới giữa người sống và người khuất dường như được xóa nhòa; chỉ còn lại sự sum họp, biết ơn và tiếp nối.

ẢNH: PHẠM HỮU

Bàn gia tiên được đặt ở vị trí trung tâm, mô phỏng lại cấu trúc "gian giữa" trong kiến trúc truyền thống của người Việt. Đây là "trục tâm linh", kết nối mọi hoạt động của gia đình với sự chứng giám và bảo hộ của cha ông. Từ đây, các hạng mục trưng bày khác tỏa ra xung quanh như một sự khẳng định triết lý "uống nước nhớ nguồn". Nếu bàn gia tiên đại diện cho cội rễ đạo đức vững chãi, thì các phong tục, ẩm thực hay hoa trái ngày tết chính là phần "ngọn" rực rỡ, là sự nở hoa kết trái từ nền tảng hiếu nghĩa.

Tại một số khu vực ở miền Nam, nhiều gia đình giàu có thường trưng bàn gia tiên theo quy tắc "Song bình độc quả hay song quả độc bình". Tại đình Sơn Trà, nơi tái hiện lại các bàn thờ cúng xưa, nhóm của Thanh Triều bài trí bàn gia tiên theo quy tắc "Song bình độc quả" đầy trang trọng. Sự đăng đối từ các vật phẩm trên bàn giúp gia chủ thể hiện mơ ước về một cuộc sống vẹn toàn, viên mãn.

Hai bình hoa lớn trên bàn gia tiên được chưng theo kiểu cách bình đuôi công. Vì ngày xưa không có quá nhiều hoa đẹp, mới lạ như ngày nay, cha ông ta đã khéo léo tận dụng những loài hoa vốn có như: cúc, huệ… để khéo léo kết thành hình dáng đuôi công. Đồng thời, dạng thức đuôi công còn tượng trưng cho sự phú quý, cát tường và khi kết hợp với cặp đèn hoa cúc còn mang lại sự ấm cúng, sung túc cho gian thờ.