Báu vật rừng già: Tiềm năng chờ đánh thức

Khánh Hoan- khanhhoantn@gmail.com

22/10/2026 05:55 GMT+7

Sở hữu hệ thực vật, động vật phong phú và những thắng cảnh tự nhiên, rừng già nguyên sinh ở Pù Mát (Nghệ An) được ví là 'địa đàng xanh' đang ẩn chứa rất nhiều tiềm năng để thành điểm du lịch hấp dẫn.

"Máy điều hòa" giữa chảo lửa

Trong các bản tin dự báo thời tiết nắng nóng vào mùa hè, địa danh Con Cuông (Nghệ An) thường được nhắc đến như một "chảo lửa" ở miền Trung. Nhiệt độ ở đây có thời điểm từng vượt mốc 40 độ C đến hơn 43 độ C.

Ở nơi rừng núi, cách trung tâm tỉnh lỵ Nghệ An 120 km về hướng tây, có "máy điều hòa" khổng lồ là những cánh rừng nguyên sinh Pù Mát rộng hơn 91.000 ha, lẽ ra Con Cuông không nóng đến mức ấy. Cái nóng này được các nhà khí tượng lý giải thủ phạm là gió phơn tây nam. Gió này thổi từ Lào qua, gặp dãy Trường Sơn quá cao, hơi ẩm bị giữ lại ở phía tây và khi vượt qua được phía đông, gió trở thành oi nóng. Con Cuông có địa hình thung lũng, đồi núi cao bao quanh khiến nhiệt tích tụ khó thoát ra ngoài, biến nơi đây thành một trong những "chảo lửa" vào những đợt nắng nóng cao điểm. Nếu không có Pù Mát hạ nhiệt, nhiệt độ có thể còn khủng khiếp hơn.

Khác với cái nắng như nung ở trung tâm huyện lỵ cũ, nếu chạy xe máy hướng vào Vườn quốc gia Pù Mát sẽ rất khác và khiến chúng ta cảm nhận được giá trị của rừng nguyên sinh.

Con đường từ QL7 dẫn vào thác Khe Kèm quanh co, uốn lượn, hai bên đường là những tán cây cổ thụ. Thác Khe Kèm cách thị trấn Con Cuông (cũ) 25 km về hướng nam, còn có tên là thác Bố Bố, tiếng Thái gọi là dải lụa trắng. Cách gọi này rất tượng hình vì thác nước đổ xuống từ độ cao hơn 500 m, độ dốc khoảng 80 độ, qua 3 tầng, nhìn từ xa giống như dải lụa trắng đang bồng bềnh trên nền xanh thẳm của núi rừng.

Hai bên thác là thảm thực vật tự nhiên với cây rừng nguyên sinh, hoa lá. Phía dưới thác, nơi nước đổ xuống là một cái hồ nhỏ và một khe nước kéo dài với những phiến đá phẳng lì như những chiếc bàn. Nước hồ trong vắt nhìn thấy đáy, tạo nên phong cảnh rất đẹp.

Ở bên ngoài rìa vườn quốc gia, trời đang nắng nóng như nung nhưng tại khu vực này lại khác hẳn, mát rượi. Vào mùa hè, người dân địa phương và du khách thường tìm đến đây để giải nhiệt và khám phá vẻ đẹp của núi rừng. Ngoài ra, những ngày nghỉ lễ kéo dài, người dân kéo đến tấp nập tham quan, vui chơi.

Từ thác Khe Kèm, những du khách thích trải nghiệm có thể men theo đường mòn lên đỉnh thác hoặc đi ngược lên thung lũng Khe Bu để khám phá rừng già nguyên sinh. Ông Lê Anh Tuấn, Giám đốc Vườn quốc gia Pù Mát, cho biết vườn đã tạo điều kiện cho du khách thực hiện các tour tuyến khám phá này và đã có nhiều đoàn tham gia.

Hiện một doanh nghiệp ở TP.HCM đã được cấp phép để đầu tư gần 500 tỉ đồng xây dựng hạ tầng du lịch tại Khe Kèm. Theo ông Tuấn, việc đầu tư hạ tầng làm nơi nghỉ dưỡng, ẩm thực, vui chơi giải trí này được xây dựng theo nguyên tắc không làm ảnh hưởng đến rừng tự nhiên. "Chúng tôi kỳ vọng dự án này sẽ thu hút được nhiều du khách đến với Pù Mát để không chỉ khai thác giá trị tiềm năng của rừng mà còn để lan tỏa thông điệp bảo vệ rừng, nhất là cho giới trẻ biết rừng rất quý", ông Tuấn nói.

Khám phá bản làng giữa rừng sâu

Pù Mát là những cánh rừng nguyên sinh rất rộng lớn. Nằm sâu trong vùng lõi của rừng là tộc người Đan Lai. Từ bìa rừng, đi theo con đường đất khoảng hơn 20 km về phía tây mới đến được bản làng này. Người Đan Lai được bộ đội biên phòng phát hiện năm 1980 trong một chuyến tuần tra.

Tương truyền, gốc gác của người Đan Lai là người Kinh. Cách đây hàng trăm năm trước, họ phải vào rừng sâu để chạy trốn một bạo chúa ở địa phương rồi sinh sống luôn ở đó. Khi được phát hiện, cuộc sống của họ rất hoang dã vì không tiếp xúc được với thế giới bên ngoài. Sống biệt lập trong rừng, người Đan Lai từng có những tập tục sinh hoạt khác biệt, trong đó tục ngủ ngồi được lý giải gắn với nỗi sợ thú dữ khi con người phải sống giữa núi rừng hoang dã.

Đến nay, sau khi được đầu tư hạ tầng, trường học và nhiều hộ dân được di dời ra khỏi rừng, cuộc sống của gần 250 hộ dân còn lại trong rừng sâu đã tốt hơn rất nhiều. Ở đây, họ vẫn tiếp tục gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống giữa không gian rừng núi. Sự khác biệt về lịch sử, phong tục và môi trường sống đã tạo nên sức hút riêng cho vùng đất này. Với những người yêu thích trải nghiệm, hành trình đến các bản làng Đan Lai không chỉ là chuyến đi giữa thiên nhiên mà còn là cơ hội tìm hiểu đời sống của cộng đồng bản địa.

Người Đan Lai sống cạnh sông Giăng, bắt nguồn từ rừng. Sông này chảy về xuôi, khi ra khỏi rừng thì được chặn lại bởi con đập nhân tạo có tên là Phà Lài để giữ nước. Nước được giữ lại tạo thành con sông nước sâu, trong xanh vào mùa hè, rất đẹp. Trong tiếng Thái, Phà Lài nghĩa là hoa của trời.

Hai bên bờ sông là rừng cây cổ thụ và những vách đá lừng lững. Từ nhiều năm qua, con sông này trở thành điểm du lịch hấp dẫn vào mùa hè, thu hút rất nhiều người dân và du khách đến khám phá. Tại bến Phà Lài, dịch vụ thuyền dẫn khách để đi ngược dòng sông vào rừng ngắm vẻ hoang sơ của Pù Mát và tắm suối. Nếu đi xa hơn, có thể tiếp cận với bản người Đan Lai.

Tuy nhiên, việc khai thác du lịch ở đây đang theo kiểu khá hoang sơ, tự phát, chưa được đầu tư đồng bộ về hạ tầng. Hiện một doanh nghiệp đang khảo sát đầu tư để khai thác tiềm năng du lịch ở đây.

Cách đập Phà Lài không xa là cộng đồng người Thái sinh sống. Từ năm 2011, được sự hỗ trợ của tổ chức JICA (Nhật Bản), 3 hộ dân đầu tiên ở đây đã chuyển đổi ngôi nhà sàn truyền thống của mình thành homestay để đón khách. Đến nay, nhiều gia đình khác cũng đã đầu tư để làm mô hình du lịch cộng đồng này.

Ông Lô Văn Thủy (một người dân biến ngôi nhà sàn của mình thành điểm homestay) cho biết làm du lịch vui và thu nhập cao hơn nhiều so với những nghề khác ở chốn núi rừng này. Ngoài căn nhà sàn truyền thống của gia đình, ông xây thêm phòng nghỉ, khu sinh hoạt chung, không gian thưởng thức ẩm thực và nơi đón khách. "Làm du lịch cộng đồng không chỉ để có thêm thu nhập mà còn để giới thiệu với du khách về đời sống và nét đẹp văn hóa của dân tộc mình", ông Thủy nói. Mỗi năm, gia đình ông thu về khoảng 300 triệu đồng từ mô hình này.

Ở các điểm du lịch cộng đồng này, du khách được trải nghiệm bản sắc văn hóa và ẩm thực độc đáo của dân tộc Thái. Những món ăn đặc sản của đồng bào dân tộc Thái được chế biến lạ miệng, hấp dẫn như cơm lam, xôi tím, gà nướng mật ong, cá mát, chả nhái, chả ếch rừng…

"Hệ sinh thái của Pù Mát không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học, lưu trữ carbon và điều hòa khí hậu mà còn là tiềm năng rất lớn để phát triển du lịch. Chúng tôi hy vọng các dự án hạ tầng du lịch sẽ sớm hoàn thiện để khai thác giá trị của những cánh rừng nguyên sinh này", ông Lê Anh Tuấn nói.