Báu vật rừng già: Bí mật giữa đại ngàn

Khánh Hoan- khanhhoantn@gmail.com

20/10/2026 05:16 GMT+7

Tiếp giáp 120 km biên giới Lào, Khu dự trữ sinh quyển thế giới Tây Nghệ An với hơn 223.000 ha rừng già vùng lõi được ví như lá phổi xanh khổng lồ đang là ngôi nhà của những loài thú quý hiếm tưởng đã biến mất, cùng quần thể sa mu dầu cổ thụ vô giá.

Khu dự trữ sinh quyển Tây Nghệ An được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới năm 2007, là "vành đai xanh lớn nhất Đông Nam Á", bao gồm 3 vườn quốc gia và khu bảo tồn (KBT): Pù Mát, Pù Hoạt và Pù Huống. Đây là khu dự trữ sinh quyển có tính đa dạng sinh học rất cao đại diện cho hầu hết các kiểu rừng của rừng mưa nhiệt đới, sinh cảnh sống rất đa dạng. Các nhà khoa học đánh giá rừng nguyên sinh tại đây đang được bảo vệ rất tốt.

Đây là nơi cư trú của hơn 2.500 loài thực vật, động vật, trong đó có một số loài đặc biệt quý hiếm như: sao la, hổ, thỏ vằn Trường Sơn… Gần đây, nhiều loài thú quý hiếm tưởng chừng như đã biến mất được ghi nhận đang hiện hữu.

Beo lửa, sói lửa lộ diện

Buổi sáng, mặt trời chói chang nhưng ở rừng Pù Hoạt vẫn mát rượi. Một nhóm 3 nhân viên bảo vệ rừng Trạm Na Chạng (xã Tiền Phong) khoác ba lô, len lỏi vào rừng, tôi lẽo đẽo đi theo. Con đường mòn chật hẹp vắt vẻo bên con suối, chỉ lọt một người đi. Đây là lối đi tuần rừng, đi lắm thì thành đường. Bên dưới, suối róc rách chảy. Trên những thảm lá mục ẩm ướt, côn trùng đang thi nhau mải mê "ca hát".

Tôi chỉ đi trải nghiệm "cho biết" chứ không thể đủ sức để đi 3 ngày đêm theo quy trình 1 ca tuần của lực lượng bảo vệ rừng ở đây. Anh Nguyễn Đăng Tùng, Trạm phó Trạm Na Chạng, nói 4 người của trạm có nhiệm vụ bảo vệ 9 tiểu khu với hơn 6.400 ha rừng. Mỗi lần tuần tra, 3 người đi, 1 người ở lại trạm và phải đi 3 ngày đêm. Ăn, ngủ trong rừng. Mỗi tháng cứ phải thay nhau đi 3 chuyến như vậy. "Rừng bây giờ bình yên hơn vì người dân đã nhận thức tốt, họ không còn vào rừng săn thú, cưa gỗ như trước đây nữa, nhưng nhiệm vụ chúng tôi vẫn cứ phải đi vì mục tiêu an toàn cho rừng là trên hết", anh Tùng nói.

KBT thiên nhiên Pù Hoạt rộng gần 86.000 ha. Đây là khu vực còn sót lại một diện tích lớn rừng nguyên sinh ít chịu tác động của con người và được xem như là đại diện của kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới của khu vực bắc Trường Sơn. Pù Hoạt được các nhà khoa học trong nước và quốc tế đánh giá là một trong những khu vực có giá trị dạng sinh học cao của VN với thành phần động, thực vật phong phú, đa dạng.

TS Nguyễn Văn Sinh, Giám đốc KBT thiên nhiên Pù Hoạt, cho biết từ năm 2020, Pù Hoạt đã phối hợp các nhà khoa học tổ chức điều tra, nghiên cứu về đa dạng khu hệ thú tại khu bảo tồn. Kết quả đã khiến các nhà khoa học phấn khởi vì nhiều loài thú quý hiếm tưởng như đã biến mất vẫn còn hiện hữu tại đây.

120 bẫy ảnh được các chuyên gia sử dụng để lắp đặt ở nhiều vị trí trong rừng thuộc KBT, mỗi vị trí 2 máy. "Mỗi đợt thực địa kéo dài vài tháng vào mùa khô. Mỗi chuyến đi đặt bẫy ảnh mất 7 - 10 ngày. Đây là rừng nguyên sinh, nhiều khu vực chưa có lối đi. Đặt máy ảnh xong rồi, trở về, chúng tôi cũng khá hồi hộp và hy vọng sẽ phát hiện ra nhiều loài thú quý hiếm còn tồn tại", anh Nguyễn Văn Mạnh, Trưởng phòng Khoa học và hợp tác quốc tế KBT thiên nhiên Pù Hoạt, kể.

Năm 2024, các nhà khoa học đã có khoảnh khắc khó quên khi phát hiện loài sói lửa tại Pù Hoạt qua bẫy ảnh. Đây là loài thú săn mồi bí ẩn bậc nhất châu Á sau nhiều năm gần như "biến mất" khỏi các đợt nghiên cứu thực địa. Theo Sách đỏ VN, sói lửa được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp, đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng rất cao trong tự nhiên và cần các biện pháp bảo tồn khẩn cấp. Hình ảnh về chó sói lửa được ghi nhận đã được Trung tâm nghiên cứu IZW của Đức giám định, xác nhận.

TS Nguyễn Văn Sinh cho biết sói lửa có hình dáng giống chó nhà, tai cao vểnh, đỉnh tai tương đối tròn, lông phía trong vành tai trắng. Chân của chúng cao, khỏe, vuốt và giữa các ngón có lông dày. Loài này có bộ lông màu đỏ da bò, phần mõm và đuôi nâu đen, phần họng và bụng hơi sáng màu. "Các dữ liệu khoa học trước đây vẫn ghi nhận loài sói lửa có phân bố tại Pù Hoạt, tuy nhiên đây là lần đầu tiên các nhà khoa học ghi nhận hình ảnh ngoài thực địa để chứng minh loài này còn tồn tại trong tự nhiên của KBT", ông Sinh nói.

Năm 2025, các nhà khoa học tiếp tục reo mừng khi phát hiện beo lửa xuất hiện trên màn hình máy ảnh thu thập được. Khu vực bẫy ảnh ghi nhận được loài beo lửa nằm ở phía tây bắc KBT. Beo lửa cũng là loài được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp, cần các biện pháp bảo tồn khẩn cấp.

Theo TS Nguyễn Văn Sinh, do mất sinh cảnh sống và bị săn bắt nên beo lửa bị đe dọa rất nghiêm trọng, có nguy cơ tuyệt chủng. Nhiều năm qua, trên cả nước, beo lửa gần như không được ghi nhận từ thực địa. Loài này có đặc tính sống đơn lẻ, mùa giao phối thì tìm nhau. Hiện chưa xác định được số lượng beo lửa tại Pù Hoạt nhưng khả năng còn khá nhiều cá thể khác và đó là tín hiệu rất đáng mừng.

Kết quả điều tra nghiên cứu về đa dạng khu hệ thú tại Pù Hoạt, các nhà khoa học đã ghi nhận 101 loài. Trong số đó có 27 loài nằm trong Danh mục đỏ IUCN về tình trạng bảo tồn và mức độ nguy cơ tuyệt chủng toàn cầu, 35 loài có tên trong Sách đỏ VN. Các nhà khoa học cũng nhận định, với số loài có giá trị bảo tồn cao, Pù Hoạt đang chứa đựng những nguồn gien thú hoang dã vô cùng quý hiếm.

Báu vật sa mu dầu

Năm 1995, đoàn khảo sát lâm nghiệp tình cờ phát hiện quần thể sa mu dầu tại Pù Hoạt. Loài cây thân gỗ, lá kim này chỉ được chú ý khi các nhà khoa học phát hiện ra giá trị nằm ở tinh dầu của cây, một mùi thơm rất đặc biệt. Theo TS Nguyễn Văn Sinh, kết quả điều tra, nghiên cứu cho thấy sa mu dầu ở VN chỉ mới được ghi nhận phân bố ở một số khu vực hẹp với số lượng hạn chế thuộc các tỉnh Hà Giang (cũ), Sơn La, Thanh Hóa và nhiều nhất tại Nghệ An.

Tuy nhiên, loài thực vật quý hiếm này đang có nguy cơ bị tuyệt chủng. Trong tự nhiên, sa mu dầu chỉ xuất hiện ở các khu vực đai cao trong kiểu rừng kín hỗn giao cây lá rộng với lá kim ẩm nhiệt đới và á ẩm nhiệt đới.

Tại Pù Hoạt, kết quả điều tra cho thấy còn có hơn 2.100 cây sa mu dầu có đường kính từ 0,8 - 4 m nằm sâu trong KBT. Năm 2016, có 56 cây sa mu dầu đường kính từ 2 - 4 m, có tuổi thọ hàng trăm đến hàng ngàn năm tại Pù Hoạt được công nhận là cây di sản. Đây là quần thể sa mu dầu được ghi nhận có số lượng nhiều nhất ở nước ta hiện nay.

Gỗ của sa mu dầu tương đối nhẹ nhưng rất bền, không bị mối mọt, có hoa vân, màu sắc rất đẹp và đặc biệt có mùi thơm rất đặc trưng nên được giới chuyên đồ gỗ săn lùng để làm đồ mỹ nghệ. Dù phân bổ trong rừng sâu khá nhiều, nhưng theo TS Nguyễn Văn Sinh, sa mu dầu thường xuất hiện trong rừng kín và khả năng tái sinh rất hạn chế. Đây là thách thức lớn trong công tác bảo tồn loài cây quý hiếm này. (còn tiếp)