Thành công trong quá khứ không phải là lý do để bất biến trong tương lai. Cải cách trường chuyên vì thế không đồng nghĩa với việc phá bỏ những gì đã có, mà là giữ lại những giá trị cốt lõi, loại bỏ những yếu tố lỗi thời, cản trở đổi mới và thiết kế lại mô hình để thích ứng với những yêu cầu đổi mới.
Trường chuyên có xu hướng xa dần tôn chỉ, mục đích
Luật Giáo dục xác định trường chuyên được thành lập nhằm phát triển năng khiếu của học sinh (HS) về một số môn học trên cơ sở bảo đảm giáo dục phổ thông toàn diện, đồng thời tạo nguồn đào tạo nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.
Tuy nhiên, ở không ít địa phương, mục tiêu này dường như đang bị thay đổi, khi trường chuyên phát triển theo hướng trở thành nơi luyện thi HS giỏi. Hầu hết các trường chuyên tổ chức các lớp chuyên dựa trên những môn được lựa chọn để thi HS giỏi quốc gia. Đây là cách vận dụng cần được xem xét lại.
Trường chuyên cần chuyển đổi sang mô hình phát triển tài năng và tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai
ẢNH: NGỌC LONG
Trước hết, cần nghiên cứu một cách khoa học những lĩnh vực, môn học có khả năng phát triển năng khiếu của người học để quyết định tổ chức các khối chuyên, thay vì lấy hệ thống môn thi HS giỏi quốc gia làm căn cứ chủ yếu. Ngay cả việc lựa chọn các môn thi HS giỏi quốc gia cũng cần được phân tích rõ hơn về cơ sở khoa học, mục tiêu giáo dục và yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Có lẽ vì thuận tiện trong tổ chức và nhất thể hóa nhiệm vụ, đội tuyển HS giỏi quốc gia của các tỉnh, thành phố dần được xem như tương ứng với các lớp chuyên của trường. Từ đó, trường chuyên gần như mặc nhiên đảm nhận nhiệm vụ tuyển sinh, luyện thi đội tuyển quốc gia ngay từ lớp 10, sớm chuẩn bị cho kỳ thi lớp 12.
Tôi từng nghe lãnh đạo một địa phương giao nhiệm vụ rất cụ thể: "HS tốt nghiệp trường chuyên là phải có giải HS giỏi quốc gia". Đây là một quan điểm cần được nhìn nhận lại, bởi nó dễ dẫn tới bệnh thành tích, vốn vẫn còn tồn tại trầm kha trong giáo dục.
Nếu thực tế đang đi theo hướng ấy, đã đến lúc cần đưa trường chuyên trở về đúng bản chất: trường phát triển năng khiếu, tạo nguồn nhân tài cho đất nước, đúng với tinh thần của luật Giáo dục.
HS giỏi quốc gia, quốc tế không mặc nhiên là "nhân tài"
Cần nhìn nhận đúng về mục tiêu của các cuộc thi HS giỏi. HS đạt giải tại các kỳ thi quốc tế, khu vực hay trong nước không thể được mặc nhiên xem là "nhân tài".
Giải thưởng chỉ phản ánh kết quả của HS trong một cuộc thi với những tiêu chí, nội dung và thời gian được xác định trước. Trong khi đó, năng lực để trở thành nhân tài trong tương lai còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác: niềm đam mê, khả năng tự học, quá trình tích lũy tri thức, năng lực sáng tạo, tư duy độc lập và khả năng tạo ra những giá trị mới trong đời sống thực tiễn.
Các kỳ thi Olympic hay các cuộc thi khoa học kỹ thuật ở nhiều quốc gia được xem như những ngày hội, là cơ hội giao lưu, học hỏi và khích lệ những HS có năng khiếu. Những HS này có thể là những mầm tài năng, nhưng chưa thể chỉ dựa vào một huy chương để khẳng định họ đã trở thành nhân tài. Việc truyền thông hoặc xã hội tuyệt đối hóa các giải thưởng có thể dẫn tới một nhận thức sai lệch về mục tiêu của giáo dục HS có năng khiếu.
Bồi dưỡng nhân tài vì thế không thể chỉ hướng tới huy chương và coi thành tích thi cử là thước đo duy nhất. Trường chuyên cần hướng tới việc phát triển toàn diện tiềm năng của từng HS chuyên, trong đó có năng lực nghiên cứu khoa học, công nghệ, ngoại ngữ, nghệ thuật, khả năng lãnh đạo, tư duy độc lập, năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn.
Đó mới là hướng đi để trường chuyên chuyển từ mô hình "luyện thi HS giỏi" sang mô hình phát triển tài năng và tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai.
Vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT có tổ chức tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong năm nay cho chúng ta thêm một góc nhìn thực chất về những vấn đề đang đặt ra đối với mô hình trường chuyên
ảnh: Quyền Long
Cần cải cách hệ thống trường chuyên từ bên trong
Tôi đã trực tiếp giảng dạy các lớp toán đặc biệt (tiền thân của các lớp chuyên toán ngày nay) và từng làm hiệu trưởng trường chuyên, nên nhận thấy trường chuyên hiện nay đã khác rất xa so với 10-20 năm trước. Triết lý giáo dục đã chuyển từ trọng tâm truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực HS. Môi trường giáo dục cũng đang thay đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và hội nhập quốc tế. Thông điệp "học thật, thi thật, nhân tài thật" đã trở thành một định hướng lớn, thay thế cho tư duy coi thành tích, điểm số và bằng cấp là mục tiêu cuối cùng của giáo dục; cải cách thể chế mạnh mẽ, trong đó có việc sắp xếp, thu gọn hệ thống trường học và lựa chọn, bổ nhiệm lại đội ngũ hiệu trưởng theo yêu cầu mới.
Đặc biệt, vụ gian lận thi có tổ chức tại trường chuyên ở Tuyên Quang, dù là trường hợp cá biệt, cũng cho chúng ta thêm một góc nhìn thực chất về những vấn đề đang đặt ra đối với mô hình trường chuyên. Đây là cơ sở để ta chuyển đổi hệ thống trường chuyên thành công trong tương lai.
Thứ nhất, cần xác định lại mục đích, vai trò và sứ mệnh của trường chuyên trong bối cảnh mới, đồng thời nghiên cứu, so sánh với xu thế phát triển giáo dục quốc tế; cải cách thi cử và phương thức phát hiện, bồi dưỡng HS giỏi, HS có năng khiếu. Đây phải là cơ sở quan trọng để thiết kế lại mô hình và mạng lưới trường chuyên, thay vì chỉ tiếp tục duy trì cách tuyển chọn và giảng dạy, giáo dục như hiện nay.
Thứ hai, thu gọn hệ thống trường chuyên, tập trung nguồn lực cho những cơ sở thực sự có điều kiện và năng lực. Đối với những địa phương còn gặp khó khăn trong phát triển giáo dục đại trà, việc đầu tư dàn trải để phát triển giáo dục mũi nhọn, chuyên sâu sẽ khó đạt hiệu quả. Chất lượng trường chuyên cũng khó có thể cao nếu cả đội ngũ giáo viên và HS chưa đạt được yêu cầu tương xứng.
Học sinh lớp 12 Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (TP.HCM), một trong những trường chuyên hàng đầu cả nước, trong một hoạt động cuối cấp học
ảnh: Bùi Quốc Hoàng
Thứ ba, xây dựng mới chương trình giáo dục và cải tổ đội ngũ giáo viên trường chuyên, tránh tình trạng "già hóa tư duy". Cần có cơ chế để giáo viên được nghiên cứu, đi thực tế, hợp tác với các trường đại học, doanh nghiệp và thường xuyên cập nhật những thành tựu mới, đặc biệt là về AI. Cần mở cửa trường chuyên ra thế giới: mỗi tổ chuyên môn nên có mạng lưới đối tác quốc tế; các nhà khoa học, chuyên gia có thể tham gia tư vấn, giảng dạy và đồng hành trong các dự án, cuộc thi quốc tế. Học sinh trường chuyên cần có nhiều cơ hội giao lưu, hợp tác, học tập và làm việc với học sinh, sinh viên quốc tế.
Thứ tư, cần đổi mới quản trị trường chuyên theo hướng hiện đại, minh bạch và dựa trên đánh giá qua dữ liệu số. Cần chuyển từ quản trị nặng về hành chính sang quản trị bằng dữ liệu số và các chỉ số chất lượng phù hợp; định kỳ khảo sát HS, phụ huynh và cựu HS, đồng thời thực hiện đánh giá độc lập hằng năm. Hiệu quả của trường chuyên không nên chỉ được đo bằng giải thưởng, huy chương hay điểm số, mà phải được đánh giá qua sự phát triển toàn diện của HS, năng lực hội nhập và những đóng góp thực chất của các em cho xã hội.
Thứ năm, đảm bảo sự công bằng trong giáo dục của trường chuyên. Dù với bất kỳ lý do gì, những HS không đủ điều kiện nhưng được học trường chuyên là không công bằng trong việc hưởng thụ sự đầu tư cơ sở vật chất, con người của nhà nước. Số đông trường chuyên, hiện nay trên 70 trường, sẽ là lãng phí đầu tư công. Hệ thống trường chuyên cũng nên do hệ thống trường tư đảm nhiệm. Cần chắt lọc số nhỏ trường, ít HS và do nhà nước tập trung nuôi dưỡng và đào tạo chuyên sâu.
Định hướng mô hình trường chuyên trong bối cảnh mới
Từ kinh nghiệm quốc tế và VN, có thể rút ra một số định hướng cho mô hình trường chuyên trong bối cảnh mới.
Trước hết, tuyển sinh cần công bằng và đa chiều, không chỉ dựa vào điểm thi mà kết hợp đánh giá năng lực, phỏng vấn, dự án học tập, đồng thời có học bổng, hỗ trợ HS vùng khó khăn và dân tộc thiểu số.
Chương trình đào tạo phải linh hoạt, liên ngành. Ngoài môn chuyên sâu về STEM/STEAM, HS cần được trải nghiệm khoa học, công nghệ, nhân văn, nghệ thuật. Đặc biệt, cần đưa triết học vào giảng dạy để rèn luyện tư duy thấu đáo, nhân sinh quan khoa học, ý thức trách nhiệm và khát vọng sáng tạo, hình thành những nhà tư tưởng, lãnh đạo tương lai.
Đánh giá kết quả cũng cần đổi mới, chú trọng sản phẩm và dự án như nghiên cứu, sáng chế, tác phẩm nghệ thuật, bài luận phản biện thay vì chỉ dựa vào điểm số.
Tăng cường liên kết với đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp.
Đội ngũ giáo viên phải thật tinh hoa, được đãi ngộ xứng đáng, có cơ hội hợp tác quốc tế. Đây là nhân tố then chốt của thành công.
Cần đổi mới quản trị, trao nhiều quyền tự chủ hơn về nhân sự, tài chính, chương trình, gắn trách nhiệm giải trình với kết quả đào tạo, để trường chuyên linh hoạt và sáng tạo hơn.
Minh Đức Hồ
Bình luận (0)