BẤT CẬP VÀ THÁCH THỨC TRONG CÁCH TỔ CHỨC THI HIỆN NAY
Thứ nhất, việc gộp kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học thành một kỳ thi chung là bất cập lớn nhất trong hơn một thập niên qua. Về bản chất, đây là hai kỳ thi với hai mục tiêu khác nhau nên rất khó dung hòa trong cùng một hệ thống đánh giá. Một kỳ thi phải đồng thời thực hiện hai mục tiêu đối lập là điều khó hợp lý xét trên phương diện khoa học giáo dục.
Hiện nay, kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa để xét tốt nghiệp vừa xét tuyển vào đại học
ẢNH: NGỌC DƯƠNG
Thứ hai, quy mô tổ chức kỳ thi quá lớn, tiềm ẩn nhiều rủi ro. VN hiện vẫn duy trì một kỳ thi tuyển quy mô rất lớn trên phạm vi toàn quốc. Trong khi đó, nhiều quốc gia phát triển chủ yếu sử dụng các kỳ thi đánh giá năng lực hoặc các bài thi chuẩn hóa quốc tế, được tổ chức nhiều đợt trong năm, phần lớn bằng hình thức trực tuyến.
Việc duy trì một mặt bằng điểm chung trên toàn quốc có thể giúp đánh giá chất lượng giáo dục giữa các địa phương. Tuy nhiên, đây không nên là mục tiêu duy nhất của kỳ thi. Thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở quy mô tổ chức mà còn ở yêu cầu bảo đảm tính công bằng, chính xác, bảo mật và an toàn. Chỉ một sai sót ở bất kỳ khâu nào cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả của hàng triệu thí sinh và làm giảm uy tín của kỳ thi.
Năm 2026, kỳ thi tốt nghiệp THPT có hơn 1,22 triệu thí sinh, tổ chức tại khoảng 2.300 điểm thi và huy động trên 200.000 cán bộ, giáo viên tham gia. Với quy mô như vậy, những vi phạm quy chế ở các khâu như ra đề, coi thi hoặc chấm thi luôn là nguy cơ hiện hữu và rất khó loại trừ hoàn toàn. Bên cạnh đó là nhà nước phải chi cho việc tổ chức với số tiền không nhỏ.
Thứ ba, trong nhiều thập niên, từ trước năm 1975 và đến nay, việc công nhận tốt nghiệp THPT ở nước ta chủ yếu dựa vào một kỳ thi. Xét về bản chất, đây là cách tiếp cận chưa thật sự phù hợp. Mục tiêu của giáo dục phổ thông không phải là loại bỏ học sinh (HS) ở cuối cấp mà là bảo đảm các em đạt chuẩn đầu ra sau quá trình học tập.
Thực tế đã có những năm tỷ lệ đạt yêu cầu sau chấm thi thấp, buộc các địa phương phải điều chỉnh tiêu chí xét tốt nghiệp để tỷ lệ tốt nghiệp đạt trên 80%. Điều đó cho thấy kết quả của một kỳ thi chưa phản ánh đầy đủ chất lượng học tập của HS trong suốt 12 năm.
Một nền giáo dục phát triển cần coi việc gần như 100% HS đủ điều kiện tốt nghiệp là điều bình thường, nếu quá trình dạy và học được thực hiện nghiêm túc. Chất lượng giáo dục không thể chỉ được quyết định bởi một kỳ thi cuối cấp. Việc đánh giá cần dựa trên cả quá trình học tập, rèn luyện của HS tại nhà trường.
Vì vậy, phương thức xét tốt nghiệp dựa trên kết quả học tập kết hợp với các hình thức đánh giá phù hợp sẽ phản ánh đúng năng lực của người học hơn là chỉ dựa vào một kỳ thi tuyển có tính chất sàng lọc.
Năm 2026, kỳ thi tốt nghiệp THPT có hơn 1,22 triệu thí sinh, tổ chức tại khoảng 2.300 điểm thi và huy động trên 200.000 cán bộ, giáo viên tham gia
ảnh: Ngọc Dương
CẦN CHUYỂN TỪNG BƯỚC TỪ THI SANG XÉT TỐT NGHIỆP
Việc tách bạch kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học triệt để chỉ nên được thực hiện khi môi trường giáo dục đã hội đủ các điều kiện cần thiết. Quá trình chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và đổi mới giáo dục đang tạo ra một hệ sinh thái giáo dục hiện đại, cởi mở, linh hoạt và bình đẳng hơn, giúp người học phát triển toàn diện về phẩm chất, kiến thức, kỹ năng và năng lực, đồng thời đáp ứng yêu cầu của xã hội trong bối cảnh mới. Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục ngày càng trẻ hóa, năng động và sẵn sàng tiếp cận các mô hình quản trị tiên tiến của thế giới. Đây là những tiền đề quan trọng để đổi mới căn bản phương thức thi cử và tuyển sinh sau giáo dục THPT.
Đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT, cần từng bước chuyển từ thi sang xét tuyển công nhận tốt nghiệp trên cơ sở dữ liệu học tập số hóa. Nhà nước cần xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục quốc gia thống nhất, tin cậy, theo dõi quá trình học tập của mỗi HS từ lớp 1 đến lớp 12. Việc xét tốt nghiệp chỉ có thể bảo đảm công bằng khi dữ liệu được quản lý minh bạch, chính xác, liên tục và liên thông giữa các cấp học, kể cả ở trung ương.
Hồ sơ học tập điện tử cần phản ánh đầy đủ kết quả học tập, quá trình rèn luyện và các minh chứng về năng lực của HS, đồng thời được kết nối giữa nhà trường với cơ quan quản lý giáo dục ở các cấp. Khi hệ thống dữ liệu đủ độ tin cậy, kết quả học tập tích lũy trong nhiều năm sẽ trở thành căn cứ quan trọng để xét công nhận tốt nghiệp, thay vì phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một kỳ thi quốc gia duy nhất. Việc số hóa, lưu trữ và liên thông dữ liệu trên phạm vi toàn quốc cũng góp phần hạn chế tối đa nguy cơ can thiệp hoặc làm sai lệch hồ sơ học tập. Có thể khẳng định, quản trị nhà trường trên nền tảng dữ liệu số là điều kiện tiên quyết để triển khai thành công phương thức xét tuyển và công nhận tốt nghiệp THPT.
Thí sinh tham gia thi đánh giá năng lực chuyên biệt vào Trường ĐH Sư phạm TP.HCM vào tháng 5.2026
ảnh: Ngọc Long
TUYỂN SINH ĐH NÊN THEO ĐÚNG TINH THẦN TỰ CHỦ
Đối với tuyển sinh đại học và cao đẳng, trong giai đoạn chuyển tiếp có thể tiếp tục duy trì kỳ thi tuyển sinh chung theo mô hình "3 chung" đã từng được áp dụng hiệu quả trước đây. Tuy nhiên, đây chỉ nên được xem là giải pháp ngắn hạn, mang tính quá độ, trước khi VN xây dựng được một hệ thống đánh giá giáo dục toàn diện và hiện đại, trong đó có cơ chế tuyển sinh sau giáo dục phổ thông.
Về lâu dài, cần tiếp tục mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng. Mỗi cơ sở được xây dựng đề án tuyển sinh phù hợp với sứ mệnh, mục tiêu đào tạo và đặc thù ngành nghề của mình, trên cơ sở khai thác nền tảng dữ liệu giáo dục quốc gia thống nhất.
Các đề án tuyển sinh cần được tổ chức lấy ý kiến rộng rãi trong giới chuyên môn, bảo đảm tính minh bạch và được Bộ GD-ĐT phê duyệt trước khi triển khai.
Phương thức tuyển sinh nên được thiết kế theo hướng kết hợp hài hòa giữa thi tuyển và xét tuyển. Bộ GD-ĐT vẫn có thể cho phép các cơ sở giáo dục đại học tổ chức kỳ thi tuyển sinh riêng nếu chứng minh được giá trị gia tăng, khả năng dự báo tốt hơn về năng lực học tập của người học và thực hiện đầy đủ trách nhiệm giải trình.
Đồng thời, cần khuyến khích phát triển các kỳ thi đánh giá năng lực, các kỳ thi trực tuyến đối với chương trình quốc tế được tổ chức nhiều đợt trong năm, đồng thời tăng tỷ trọng tuyển sinh dựa trên học bạ và hồ sơ học tập đã được chuẩn hóa trên phạm vi toàn quốc.
Đổi mới năng lực khảo thí và cơ chế giám sát
Phát biểu tại cuộc họp với Bộ GD-ĐT mới đây, Phó thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu thống nhất quan điểm chỉ đạo giữ ổn định kỳ thi tốt nghiệp THPT và cho rằng việc tổ chức thi để đánh giá chuẩn hóa đầu ra phổ thông là cần thiết, không được bỏ trống, nguyên tắc không thi sẽ không dạy, không học. Nhưng phải đổi mới năng lực khảo thí và cơ chế giám sát.
Phó thủ tướng giao Bộ GD-ĐT chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan liên quan tập trung rà soát, khắc phục những hạn chế, bất cập, giữ ổn định phương án thi tốt nghiệp THPT và tiếp tục phân định rõ trách nhiệm giữa Bộ GD-ĐT và UBND các tỉnh, thành phố.
Tăng cường ứng dụng công nghệ, kiểm tra chéo và giám sát để phòng, chống triệt để tình trạng gian lận, đặc biệt là gian lận sử dụng công nghệ cao.
Cùng với đó là hoàn thiện kỹ lưỡng đề án và phương án, lộ trình phù hợp cho tổ chức thi trên máy tính bảo đảm an ninh, an toàn, tin cậy, có giai đoạn thử nghiệm, thí điểm; tổng kết, đánh giá toàn diện để đề xuất cụ thể về việc triển khai thực hiện các bước tiếp theo.
"Đây là xu hướng tất yếu nhưng cần đánh giá kỹ điều kiện hạ tầng, an ninh mạng và chi phí. Không tổ chức khi chưa đánh giá đầy đủ các rủi ro, đặc biệt là nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng giữa các vùng miền", Phó thủ tướng lưu ý.
Liên quan đến công tác tuyển sinh đại học, Phó thủ tướng Lê Tiến Châu đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện, bảo đảm quyền tự chủ tuyển sinh của các cơ sở giáo dục đại học theo quy định của pháp luật, đồng thời gắn với trách nhiệm giải trình và chuẩn chất lượng.
Tuệ Nguyễn
Bình luận (0)