Giải pháp nào cho thi tốt nghiệp THPT và và tuyển sinh ĐH đảm bảo công bằng?

Từ năm 1971 đến nay, hệ thống thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH đã trải qua nhiều lần cải cách, mỗi bước chuyển đều nhằm cân bằng giữa mục tiêu bảo đảm chất lượng tuyển sinh ĐH, giảm áp lực cho học sinh và giảm tốn kém cho xã hội, song cũng vẫn còn bộc lộ những bất cập.

3 nguyên tắc về thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH

Để xây dựng được giải pháp đúng đắn cho hai vấn đề trên, cần thống nhất những nguyên tắc sau.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Thứ nhất, cần kiên trì giữ vững tinh thần chỉ đạo từ Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp THPT theo hướng gọn nhẹ, giảm áp lực và tốn kém cho xã hội mà vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh (HS).

Thứ hai, không quay trở lại tình trạng các trường ĐH đồng loạt tổ chức kỳ thi tuyển sinh riêng biệt. Luật Giáo dục ĐH hiện hành đã giao quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục ĐH. Tuy nhiên, nếu hàng trăm trường ĐH đồng loạt tự tổ chức các kỳ thi truyền thống như trước năm 2015 sẽ gây tốn kém rất nhiều cho xã hội. Thí sinh (TS) phải di chuyển vất vả để thi nhiều trường, trong khi tính khách quan khó được bảo đảm đồng đều. Thậm chí, sự phân mảnh này còn dễ nảy sinh tiêu cực cục bộ hơn nhiều so với việc duy trì một kỳ thi quốc gia chuẩn hóa, minh bạch.

Thứ ba, từng bước hiện đại hóa, số hóa quy trình tổ chức thi cử. Khai thác triệt để sức mạnh của chuyển đổi số và các nền tảng công nghệ mới trong tổ chức thi cử, từ đó đề xuất những cách làm mới, giải pháp mới "phi truyền thống" cho các kỳ thi nhằm có được sự gọn nhẹ, giảm áp lực và tốn kém cho xã hội mà vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực HS, giảm thiểu tối đa sự can thiệp của con người.

Những kỳ kiểm tra đánh giá cuối năm thay cho thi tốt nghiệp THPT

Giải pháp bao gồm 2 khía cạnh chính và cố gắng thực hiện từ năm học 2028 - 2029.

Thứ nhất, cuối mỗi năm học lớp 10, 11, 12, tổ chức kỳ kiểm tra đánh giá HS trên toàn quốc ở mỗi môn học bằng hình thức thi trên máy tính đối với đa số, kết hợp với thi trên giấy ở những vùng thực sự khó khăn, không đủ điều kiện tổ chức thi trên máy tính. Đề kiểm tra đánh giá được chuẩn hóa ở dạng trắc nghiệm và việc chấm thi hoàn toàn do các phần mềm (đặc biệt có sử dụng AI) đảm nhận. HS được tổ chức kiểm tra đánh giá theo cụm trường hoặc theo từng trường (ở những vùng xa).

Thứ hai, kết quả của 3 kỳ kiểm tra kết hợp với học bạ của HS là căn cứ để xét công nhận tốt nghiệp THPT. Việc công nhận tốt nghiệp và cấp bằng tốt nghiệp THPT sẽ do Hội đồng giáo dục của từng trường THPT đảm nhận theo đúng các quy định của pháp luật.

Phương thức trên có một số ưu điểm sau: Không còn yêu cầu tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT vào cuối lớp 12 như hiện nay; thay vào đó, tổ chức những kỳ kiểm tra đánh giá cuối năm.

Phương thức này về cơ bản tách bạch việc xét tốt nghiệp THPT với việc tuyển sinh vào các trường ĐH và CĐ; do đó giảm áp lực lên những kỳ kiểm tra đánh giá cuối năm, tránh việc nảy sinh những hiện tượng tiêu cực trong thi cử.

Với mỗi môn học, do có kỳ kiểm tra đánh giá hằng năm được tổ chức nghiêm túc và trên diện rộng, đặc biệt là trên bình diện quốc gia nên những nhà quản lý giáo dục có đầy đủ, kịp thời những thông tin tin cậy về thực trạng của giáo dục phổ thông trên cả nước và từng địa phương.

Điều này vẫn đảm bảo được 2 mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT: hoàn thành nhiệm vụ đánh giá và xét công nhận tốt nghiệp THPT cho HS lớp 12, đồng thời cung cấp thực trạng của giáo dục phổ thông trên cả nước và từng địa phương cho những nhà quản lý giáo dục.

ảnh: Đào Ngọc Thạch

Thành lập các trung tâm khảo thí độc lập, tổ chức nhiều lần/năm

Giải pháp bao gồm 4 khía cạnh chính sau đây và cố gắng thực hiện từ năm học 2028 - 2029.

Thứ nhất, nghiên cứu hình thành sớm các trung tâm khảo thí độc lập sử dụng cùng cấu trúc định dạng đề thi, tối ưu nhất là sử dụng cùng ngân hàng đề thi. Các trung tâm này có chức năng chuyên trách xây dựng ngân hàng đề thi, tổ chức các kỳ thi chuẩn hóa theo phương thức hiện đại và cung cấp kết quả đánh giá minh bạch cho các cơ sở giáo dục. Khi có một hệ thống khảo thí chuyên nghiệp, độc lập, các trường ĐH hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng chung kết quả để tuyển sinh. Phương thức này không chỉ tiết kiệm nguồn lực quốc gia mà còn giảm tải tối đa áp lực thi cử cho HS.

Thứ hai, nghiên cứu và công bố sớm các tổ hợp xét tuyển cho các ĐH và CĐ. Trong khoảng gần 50 năm (tính từ kỳ thi ĐH năm học 1970 - 1971, chúng ta chỉ có 4 tổ hợp xét tuyển là các khối A, B, C, D. Hiện mỗi ĐH đều có rất nhiều phương thức và tổ hợp xét tuyển. Điều đó là chưa hợp lý. Do đó, Bộ GD-ĐT cần ban hành và thực hiện 2 quy định: Chỉ có một số lượng tổ hợp xét tuyển nhất định cho tất cả các ngành đào tạo ở bậc ĐH, CĐ; những ngành đào tạo gần nhau phải "dùng chung" các tổ hợp xét tuyển.

Thứ ba, căn cứ vào các tổ hợp xét tuyển, nghiên cứu và sớm công bố định dạng và cấu trúc đề thi của các môn trên cơ sở khai thác triệt để sức mạnh của chuyển đổi số và các nền tảng công nghệ mới, sớm xây dựng ngân hàng đề thi (đã được chuẩn hóa bảo đảm các yêu cầu chung về chất lượng và tính tương đương).

Khi áp dụng hình thức thi trên máy tính với ngân hàng đề thi chuẩn hóa do Bộ GD-ĐT xây dựng, phần mềm sẽ tự động lựa chọn ngẫu nhiên một đề thi từ ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa cho mỗi TS và chấm điểm ngay khi TS hoàn thành bài thi. Trong trường hợp này, các đề thi của TS không nhất thiết giống nhau nhưng sẽ tương đương về nội dung, độ khó và khả năng đo lường. Cách làm này sẽ loại bỏ hoàn toàn các khâu như in ấn, rọc phách, tiêu cực trong lúc TS làm bài, tránh được nguy cơ lộ đề hay đánh tráo, sửa bài làm của TS.

Thứ tư, các trung tâm khảo thí tổ chức thi nhiều lần trong năm, kết hợp với các ĐH có uy tín để tổ chức thi trên nguyên tắc mỗi TS đều có thể tiếp cận đến một địa điểm thi trong phạm vi khoảng 120 km. Giải pháp này thực sự giảm áp lực cho TS, đồng thời giảm áp lực và tốn kém cho xã hội, góp phần triệt tiêu các tiêu cực trong thi cử.

Trong thời gian chưa triển khai được các giải pháp mới, cần tiếp tục cách làm ở 2 năm 2025, 2026 vừa qua bởi đây vẫn là phương án khả dĩ nhất.

Giải quyết vấn đề tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH, CĐ là một công việc rất khó khăn và phức tạp, đòi hỏi ngành giáo dục phải vững tin thực hiện đúng chủ trương đã đề ra, bình tĩnh xem xét thấu đáo mọi khía cạnh của vấn đề, không bị động "đẽo cày giữa đường".